BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

Yeniyetmələrin cinayətə cəlb olunması yalnız hüquq-mühafizə orqanlarının müdaxiləsi və cəzalandırma tədbirləri ilə həll edilə biləcək problem deyil. Cinayət törətmiş şəxslərlə bağlı hüquqi tədbirlər vacib olsa da, əsas məqsəd gələcəkdə minlərlə uşağın və gəncin cinayət mühitinə daxil olmasının qarşısını almaq olmalıdır.

Bu istiqamətdə sosial marketinq, ictimai kommunikasiya, rol modellərinin düzgün seçilməsi və alternativ həyat hekayələrinin yaradılması mühüm rol oynaya bilər. Tarixdə insanların davranışlarının dəyişdirilməsinə yönəlmiş uğurlu sosial kampaniyaların çoxsaylı nümunələri mövcuddur.

Məsələnin əsas tərəflərindən biri yeniyetmələrin özlərini necə gördükləri və gələcəkdə kim olmaq istədikləri ilə bağlıdır. Cinayətə meyillilik bir çox halda yalnız iqtisadi problemlərdən deyil, güc, nüfuz, görünürlük və sosial qəbul haqqında formalaşan yanlış təsəvvürlərdən qaynaqlanır.

Güc anlayışı və rol modelləri

Yeniyetmələr adətən 14–15 yaşlarında şəxsiyyətləri, sosial mövqeləri və gələcək həyatları barədə daha konkret təsəvvür formalaşdırmağa başlayırlar. Bu yaş dövründə güclü, nüfuzlu və xarizmatik görünən şəxslər onların diqqətini daha çox çəkir.

Televiziya serialları, filmlər və rəqəmsal platformalarda təqdim olunan obrazlar həmin seçimlərə ciddi təsir göstərə bilir. Xüsusilə cinayətkar qrupların, mafiya liderlərinin və zorakılıq yolu ilə nüfuz qazanan şəxslərin əsas qəhrəman kimi təqdim edildiyi ekran əsərləri gənclərdə güclə bağlı yanlış təsəvvür yarada bilər.

“Eşref Rüya”, “Sıfır Bir” və “Çukur” kimi seriallarda yaradılan obrazlar bunun nümunəsi kimi göstərilə bilər. Məsələ belə serialların tamamilə qadağan olunması deyil. Əsas problem cinayətkar obrazların polis, müəllim, həkim və ya qanuni yollarla uğur qazanan digər şəxslərdən daha güclü, cəsarətli və cazibədar təqdim edilməsidir.

Məşhurların və televiziya obrazlarının ictimai davranışlara təsir etmədiyini iddia etmək çətindir. Böyük şirkətlərin cəmi bir neçə saniyəlik reklam çarxları üçün tanınmış şəxslərə yüksək məbləğlər ödəməsi də onların insanların seçimlərinə və davranışlarına təsir gücünü göstərir.

Bu səbəbdən audiovizual məhsullarda əsas gücün zorakılığa əl atan şəxslərdə deyil, qanunu qoruyan, cəmiyyətə fayda verən və məsuliyyət daşıyan insanlarda olduğu göstərilməlidir.

Rəqəmsal platformalarda görünürlük ehtiyacı

Yeniyetmələrin televiziya və seriallarda gördükləri obrazları təqlid etdiyi əsas məkanlardan biri rəqəmsal platformalardır. Xüsusilə “TikTok” kimi sosial şəbəkələrdə silah, bıçaq, təsbeh və cinayətkar qruplarla əlaqələndirilən digər simvollarla çəkilmiş videolar geniş auditoriyaya çata bilir.

Bu cür paylaşımları edən yeniyetmələr özlərini güclü, təhlükəli və nüfuzlu göstərməyə çalışırlar. Məqsəd çox vaxt birbaşa cinayət törətməkdən əvvəl görünürlük, populyarlıq və sosial status qazanmaq olur.

Problemin yalnız qadağalarla həll edilməsi çətindir. Bir çox halda qadağan olunan davranış yeniyetmələr üçün daha cəlbedici və üsyankar görünə bilər.

Bunun əvəzinə silahların, bıçaqların və cinayətkar qrupların simvollarının nümayiş etdirildiyi paylaşımlara qarşı hüquqi və platformadaxili tədbirlər görülməli, zorakılığı normallaşdıran məzmunların yayılması məhdudlaşdırılmalıdır.

Saç üslubları, geyimlər, təsbehlər, silahlar və müəyyən davranış formaları bəzi gənclər arasında cinayətkar kimliyin legitimlik və aidiyyət simvollarına çevrilə bilər. Buna görə təkcə fərdi paylaşımlarla deyil, həmin simvolların yaratdığı sosial məna ilə də mübarizə aparılmalıdır.

Alternativ hekayələr və yeni qəhrəmanlar yaradılmalıdır

Cinayətkar obrazların təsirini azaltmaq üçün onların qarşısına yalnız nəsihət verən və öyrədici şəxslər çıxarmaq kifayət deyil. Alternativ qəhrəmanlar eyni zamanda gənclər üçün cazibədar, güclü və təqlid olunmağa layiq görünməlidir.

Qanuni yollarla uğur qazanan idmançılar, sahibkarlar, alimlər, sənətçilər, texnologiya mütəxəssisləri və ictimai fəallar daha görünən hala gətirilməlidir.

Gənclərə nüfuzlu, güclü və sosial baxımdan qəbul olunan şəxs olmağın yalnız zorakılıq və cinayət yolu ilə mümkün olmadığı göstərilməlidir.

Əks hekayənin əsas mesajı “cinayət etməyin” kimi sadə nəsihətlə məhdudlaşmamalıdır. Gənclərə real alternativlər təqdim edilməli, onların özlərini ifadə edə, görünürlük qazana və cəmiyyətdə mövqe tuta biləcəkləri qanuni platformalar yaradılmalıdır.

İqtisadi gələcək və sürətli qazanc illüziyası

Yeniyetmələrin cinayətkar qruplara, qanunsuz mərclərə və digər riskli fəaliyyətlərə yönəlməsinin mühüm səbəblərindən biri gələcəyə ümidsiz baxmalarıdır.

Təhsil almaq, peşə qazanmaq və uzunmüddətli əmək nəticəsində sosial rifaha çatmaq imkanına inanmayan gənclər daha sürətli qazanc yollarına üz tuta bilirlər.

Bu mühitdə “tez yaşa, gənc öl” düşüncəsi daha cəlbedici görünməyə başlayır. Qanunsuz onlayn qumar, narkotik ticarəti, qruplaşma və müxtəlif cinayət şəbəkələri sürətli pul və nüfuz vədi ilə gəncləri özünə çəkir.

Qanunsuz yollarla qısa müddətdə pul qazanan şəxslərin sosial mediada dəbdəbəli həyat nümayiş etdirməsi də bu təsəvvürü gücləndirir.

Buna qarşı yalnız qanunsuz qazancın təhlükələri barədə xəbərdarlıq etmək kifayət deyil. Qanuni yollarla uğur qazanan və rifaha çatan şəxslərin hekayələri də eyni dərəcədə görünən olmalıdır.

Gənclərə peşə təhsili, sahibkarlıq, texnologiya, idman, incəsənət və digər sahələrdə real inkişaf imkanları təqdim edilmədən cinayət şəbəkələrinin yaratdığı sürətli qazanc vədi ilə mübarizə aparmaq çətin olacaq.

Media qurumları da cinayətkarları qəhrəmanlaşdırmaqdan çəkinməli, onların həyat tərzini cazibədar təqdim etmək əvəzinə cinayətin qurbanlara, ailələrə və cəmiyyətə vurduğu zərəri ön plana çıxarmalıdır.

Gənclərə ola biləcəkləri alternativ təqdim edilməlidir

Problemin mərkəzində gənclərin özlərinə kimlik və sosial mövqe axtarması dayanır.

Onlar görünmək, qəbul olunmaq, hörmət qazanmaq və “kimsə” olmaq istəyirlər. Cəmiyyət həmin gənclərə qanuni, nüfuzlu və cəlbedici alternativ kimliklər təqdim etmədikdə, onlar qarşılarına çıxarılan cinayətkar obrazları seçə bilərlər.

Bu səbəbdən yeniyetmələr arasında cinayətkarlıqla mübarizə yalnız daha ağır cəzalar, daha çox polis və daha sərt qadağalarla məhdudlaşmamalıdır.

Təhsil, sosial dəstək, psixoloji xidmətlər, peşə imkanları, rəqəmsal platformaların məsuliyyəti, eyni strategiyanın tərkib hissəsinə çevrilməlidir.

Cinayət törətmiş şəxslərin məsuliyyətə cəlb olunması vacibdir. Lakin uzunmüddətli və daha təsirli nəticə cinayətə sürüklənə biləcək uşaqların əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi və onlara başqa həyat yolu təqdim edilməsi ilə əldə oluna bilər.