BAKI,AzerVoice
Cinayət mövzulu televiziya seriallarının ayrılmaz səhnələrindən biri, təqsirləndirilən şəxsin dindirilmə otağında tərləyərək əsəbi şəkildə oturduğu və dedektivlərin onun günahkar və ya günahsız olduğunu polioqraf testi ilə müəyyən etməyə çalışdığı andır.
Televiziya proqramlarında “yalan detektoru” kimi təqdim olunan polioqraf cihazı, insanın yalan danışıb-danışmadığını ortaya çıxarmaq məqsədilə istifadə olunur. Ancaq pop mədəniyyətin inandırmağa çalışdığı qədər bu cihaz doğrudanmı dəqiqdir? Qısaca desək, “yalan detektoru” ifadəsi polioqraf üçün ən uyğun ad olmaya bilər.
Polioqraflar insanın tərləməsini, nəbz sürətini və digər fizioloji göstəricilərini ölçür. Bu baxımdan, polioqraf testləri, əsasən əsəbilik və həyəcanı ölçməkdə effektivdir.
Test zamanı şəxsə iki növ nəzarət sualı verilir: birincisi, doğru cavab verməsi gözlənilən suallar, ikincisi isə, şəxsin yalan cavab verməsi istənilən suallar. Bu nəzarət mərhələsindən sonra verilən əsas suallara qarşı reaksiyalar bu cavablarla müqayisə edilir və bu üsulla şəxsin həqiqəti danışıb-danışmadığı müəyyən olunmağa çalışılır.
Lakin bəzi insanlar test zamanı doğru danışsalar belə, qəsdən özlərini əsəbi şəkildə göstərə bilirlər. Əgər nəzarət suallarına cavablar insanın yalan danışarkən necə reaksiya verdiyini düzgün əks etdirmirsə, əsas suallara verdiyi cavabların qiymətləndirilməsi çətinləşir. Yəni, polioqraf əsəbilik və fizioloji gərginliyi ölçməkdə effektiv olsa da, yalanla həqiqətin dəqiq fərqləndirilməsi hər zaman mümkün olmur.
Bu səbəbdən, polioqraf nəticələrinin manipulyasiya oluna bilməsi onun yalan detektoru kimi etibarlılığını azaldır. Üstəlik, cihaz sadəcə yalan danışmaqla yox, ümumilikdə stres və gərginliklə əlaqəli fizioloji dəyişiklikləri ölçür. Bu isə dindirilmə zamanı hər kəsdə yarana biləcək bir haldır. Elə buna görə də, son illərdə hüquq-mühafizə orqanları polioqraf testlərini bir şəxsin günahkar və ya günahsız olduğunu müəyyən etmək üçün yeganə sübut kimi qəbul etməkdən imtina ediblər.
Ümumiyyətlə, polioqraf nəticələrini analiz edərkən səhv ehtimalını nəzərə almaq vacibdir. Yalanı ortaya çıxarmaq mümkün olsa da, bu cihaz tam etibarlı vasitə hesab edilmir.