BAKI,VOA
Tarix bu gün qanlı diktaturaların süqutuna, bəşəriyyəti dəhşətə gətirən ölüm düşərgələrinin azad edilməsinə və qlobal diplomatiya səhnəsində böyük sarsıntılara şahidlik edib. 11 aprel – İkinci Dünya Müharibəsinin ən qorxunc simvollarından biri olan, on minlərlə insanın məhv edildiyi Buxenvald konsentrasiya düşərgəsinin Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu tərəfindən azad edildiyi (1945) tarixi gündür. Qlobal siyasət və ədalət səhnəsində isə bu gün dünyanı sarsıdan məxfi sənədləri yayımlayan "WikiLeaks" təşkilatının qurucusu Julian Assanjın Ekvadorun Londondakı səfirliyində rəsmən həbs edildiyi (2019) və Uqandada yüz minlərlə insanın ölümünə səbəb olan qəddar diktator İdi Aminin hakimiyyətdən devrildiyi (1979) təqvimdir. Yaxın Şərqin qanla yazılmış tarixində 11 aprel, İran İslam Respublikasının uranın zənginləşdirilməsi prosesini uğurla başa vurduğunu elan edərək qlobal böhran yaratdığı (2006) və Tunisdə Qriba sinaqoquna Əl-Qaidə tərəfindən terror hücumunun edildiyi (2002) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşıl enerji layihələrinin genişləndirildiyi və kənd təsərrüfatının rəqəmsallaşdırılması ilə bağlı rəsmi qərarların verildiyi qürurverici bir gündür. Napoleon Bonapartın taxtdan imtinasından Minsk metropolitenindəki terrora qədər – www.voa.az 11 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.
Bizans imperatorunun taxta çıxması: Qədim Roma və Bizans tarixində Flavius Anastasius rəsmi mərasimlə imperator elan edilərək taxt-taca sahib oldu (491).
Mohi döyüşü: Monqol imperiyasının qüvvələri Batu xanın rəhbərliyi altında Macarıstan krallığının ordusunu Mohi döyüşündə darmadağın edərək Mərkəzi Avropaya doğru irəlilədi (1241).
Ravennanın fəthi: Fransa krallığının hərbi qüvvələri İtaliya müharibələri çərçivəsində İspaniya və Papa qüvvələrini ağır məğlubiyyətə uğradaraq Ravenna şəhərini ələ keçirdi (1512).
Utrext sülh müqaviləsi: İspaniya verasət müharibəsini sona çatdıran və Avropadakı güc balansını yenidən müəyyən edən tarixi Utrext sülh müqaviləsi rəsmən imzalandı (1713).
Fontenblo müqaviləsi və Napoleonun imtinası: Fransa imperatoru Napoleon Bonapart müttəfiq ordularının qarşısında məğlubiyyəti qəbul edərək Fontenblo müqaviləsi ilə taxt-tacdan rəsmən və qəti imtina etdi (1814).
Şoqunluğun ləğv edilməsi: Yaponiya imperiyasında Meydzi islahatları çərçivəsində əsrlər boyu davam edən Tokuqava şoqunluğu sistemi rəsmən ləğv edilərək hakimiyyət tam olaraq imperatora qaytarıldı (1868).
Spelman Kollecinin yaradılması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Corciya ştatında afroamerikalı qadınlar üçün nəzərdə tutulmuş ilk və ən nüfuzlu ali təhsil ocaqlarından biri olan Spelman Kolleci təsis edildi (1881).
Puerto Rikonun təhvil verilməsi: İspaniya-Amerika müharibəsinin yekunu olaraq İspaniya krallığı Puerto Riko adasını rəsmən Amerika Birləşmiş Ştatlarının yurisdiksiyasına təhvil verdi (1899).
Tel Əviv şəhərinin əsasının qoyulması: Fələstin ərazisində (Osmanlı imperiyasının idarəsi altında) yəhudi mühacirlər tərəfindən gələcəkdə böyük metropola çevriləcək Tel-Əviv şəhərinin rəsmən əsası qoyuldu (1909).
Beynəlxalq Əmək Təşkilatının yaradılması: Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Versal sülh müqaviləsi çərçivəsində qlobal əmək hüquqlarını qorumaq məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sələfi olan Millətlər Cəmiyyəti nəzdində Beynəlxalq Əmək Təşkilatı (ILO) rəsmən quruldu (1919).
Transiordaniya əmirliyinin elanı: Böyük Britaniya imperiyasının mandatı altında Yaxın Şərqdə rəsmən Transiordaniya əmirliyi (indiki İordaniya Həşimilər Krallığı) təsis edildi (1921).
Buxenvald ölüm düşərgəsinin azad edilməsi: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Amerika Birləşmiş Ştatları ordusunun bölmələri Nasist Almaniyasının ən dəhşətli konsentrasiya düşərgələrindən biri olan Buxenvalda daxil olaraq sağ qalan əsirləri rəsmən azad etdilər (1945).
Süqamo həbsxanasının qapadılması: İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Yaponiyada yüksək rütbəli hərbi cinayətkarların saxlanıldığı məşhur Süqamo həbsxanası rəsmən bağlandı və nəzarət Yaponiya hökumətinə verildi (1951).
General Makarturun vəzifədən uzaqlaşdırılması: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Harri Truman Koreya müharibəsində nüvə silahı istifadəsini təklif edən baş komandan, əfsanəvi general Duqlas Makarturu rəsmən vəzifəsindən azad etdi (1951).
Sığon daşı (Stone of Scone) tapılması: Şotlandiya millətçiləri tərəfindən Londonun Vestminster abbatlığından oğurlanan tarixi tacqoyma daşı – "Sığon daşı" aylar sonra rəsmən tapılaraq geri qaytarıldı (1951).
Sinxrotronun fəaliyyətə başlaması: Sovet İttifaqının Dubna şəhərində fizika tarixində mühüm kəşflərə imza atacaq dünyanın o dövr üçün ən nəhəng sinxrotronu (hissəcik sürətləndiricisi) istifadəyə verildi (1957).
Adolf Eyxmanın tarixi məhkəməsi: Holokostun (yəhudi soyqırımının) əsas memarlarından biri olan Nasist zabiti Adolf Eyxmanın Qüds şəhərində beynəlxalq diqqət mərkəzində olan rəsmi məhkəmə prosesi başladı (1961).
Amerika Birləşmiş Ştatlarında Mülki Hüquqlar Aktı: İrqçiliyə qarşı mübarizədə dönüş nöqtəsi sayılan, mənzil və əmlak satışında irqi ayrı-seçkiliyi qadağan edən tarixi Mülki Hüquqlar Aktı (Fair Housing Act) prezident Lindon Conson tərəfindən imzalandı (1968).
Rudi Dutşkenin qətlə yetirilməsi cəhdi: Qərbi Almaniyada radikal solçu tələbə hərəkatının lideri Rudi Dutşke sui-qəsd cəhdi nəticəsində ağır yaralandı, bu hadisə ölkəboyu kütləvi etirazlara səbəb oldu (1968).
Apollo on üç kosmik gəmisinin buraxılması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) tərəfindən Ay səthinə eniş üçün nəzərdə tutulmuş, lakin fəlakətlə üzləşəcək əfsanəvi "Apollo 13" kosmik gəmisi uğurla fəzaya buraxıldı (1970).
Fələstin qüvvələrinin Livan kəndinə hücumu: Livan vətəndaş müharibəsi ərəfəsində Fələstin silahlı dəstələri Livanın Xirbət Ruhə kəndinə kütləvi hücum edərək qanlı toqquşmalara səbəb oldular (1974).
Uqanda diktatoru İdi Aminin devrilməsi: Uqanda diktatoru, yüz minlərlə insanın ölümündə günahkar bilinən İdi Amin Tanzaniya hərbi qüvvələrinin dəstəklədiyi üsyançıların paytaxt Kampalaya daxil olması ilə rəsmən hakimiyyətdən devrildi və ölkədən qaçdı (1979).
Bolqarıstanda tarixi kilsə bərpası: Kommunist rejiminin süqutundan sonra Bolqarıstanın paytaxtı Sofiyada məşhur Aleksandr Nevski kafedralında onilliklər sonra ilk dəfə rəsmi Pasxa xidməti kütləvi şəkildə keçirildi (1990).
İraqda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının atəşkəs qərarı: Körfəz müharibəsindən sonra Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası İraqın kütləvi qırğın silahlarının məhv edilməsini tələb edən rəsmi atəşkəs qətnaməsini qüvvəyə mindirdi (1991).
İrlandiya Respublika Ordusunun sülh sənədi: Böyük Britaniya və İrlandiya arasında bağlanmış "Belfast müqaviləsi"nin (Xeyirli Cümə) ardınca radikal silahlı qruplaşmalar rəsmən tərksilah prosesinə başlayacaqlarını bəyan etdilər (1998).
Düsseldorf hava limanında yanğın fəlakəti: Almaniyanın Düsseldorf hava limanının terminalında qaynaq işləri zamanı baş verən dəhşətli yanğın nəticəsində 17 sərnişin və işçi boğularaq həlak oldu (1996).
Hainan adası insidentinin bitməsi: Cənubi Çin dənizi üzərində Çin qırıcısı ilə toqquşan Amerika Birləşmiş Ştatlarının "EP-3" kəşfiyyat təyyarəsinin 24 nəfərlik ekipajı gərgin diplomatik danışıqlardan sonra Çin hökuməti tərəfindən rəsmən sərbəst buraxıldı (2001).
Tunisdə Qriba sinaqoquna terror hücumu: Tunis Respublikasının Cərba adasında yerləşən və Afrikanın ən qədim yəhudi məbədlərindən olan Qriba sinaqoquna Əl-Qaidə terror təşkilatı tərəfindən törədilən partlayışda 21 nəfər (əsasən alman turistlər) həlak oldu (2002).
Venesuelada dövlət çevrilişi cəhdi: Venesuela Respublikasında prezident Uqo Çavesə qarşı hərbçilərin və müxalifətin dəstəyi ilə qısaömürlü, lakin qanlı dövlət çevrilişi (Uqo Çavesin müvəqqəti həbsi) baş verdi (2002).
İran İslam Respublikasının nüvə bəyanatı: İran prezidenti Mahmud Əhmədinejad ölkəsinin uranın zənginləşdirilməsi prosesini uğurla başa vurduğunu rəsmən bəyan edərək qlobal nüvə böhranını pik həddə çatdırdı (2006).
Mafiya rəhbəri Bernardo Provenzanonun həbsi: İtaliya polisi onilliklər boyu axtarışda olan, Siciliya mafiyasının (Cosa Nostra) ən qəddar rəhbəri hesab edilən Bernardo Provenzanonu xüsusi əməliyyatla rəsmən həbs etdi (2006).
Əlcəzairdə hökumət binasına terror: Əlcəzairin paytaxtında hökumət binasına və polis qərargahına radikal islamçı qruplaşmalar tərəfindən eşzamanlı kamikadze partlayışları təşkil edildi, onlarla insan öldü (2007).
Tailandda siyasi iğtişaşlar: Tailand krallığının paytaxtı Banqkokda "Qırmızı Köynəklilər" adlı hökumət əleyhinə hərəkatın üzvləri ilə hərbi qüvvələr arasında qanlı toqquşmalar başladı, onlarla nümayişçi qətlə yetirildi (2010).
Minsk metropolitenində terror aktı: Belarus Respublikasının paytaxtı Minsk şəhərində, "Oktyabrskaya" metro stansiyasında qatara yerləşdirilmiş bombanın partlaması nəticəsində 15 nəfər həlak oldu, yüzlərlə insan ağır yaralandı (2011).
Fil Dişi Sahili prezidentinin həbsi: Fil Dişi Sahili (Kot-d'İvuar) Respublikasında seçkilərin nəticələrini tanımaqdan imtina edən sabiq prezident Loran Qbaqbo Fransa hərbi qüvvələrinin dəstəyi ilə bunkerdə rəsmən həbs olundu (2011).
İndoneziyada dəhşətli zəlzələ: İndoneziyanın Sumatra adası sahillərində 8.6 bal gücündə qorxunc zəlzələ baş verdi, bütün Cənub-Şərqi Asiyada təcili sunami xəbərdarlığı elan edildi (2012).
Koreya yarımadasında gərginliyin artması: Şimali Koreya rəhbərliyi Amerika Birləşmiş Ştatları və Cənubi Koreya donanmasının hərbi təlimlərinə cavab olaraq bütün nüvə raketlərini döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirdiyini rəsmən bəyan etdi (2013).
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Yəmən qətnaməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası Yəməndəki Husi qiyamçılarına qarşı silah embarqosu tətbiq edən və Səudiyyə Ərəbistanının hərbi əməliyyatlarını dəstəkləyən rəsmi sənədi qəbul etdi (2015).
Suriya hərbi hava qüvvələrinə xəbərdarlıq zərbəsi: Amerika Birləşmiş Ştatları Hərbi Dəniz Qüvvələri kimyəvi silah hücumlarına görə cəza olaraq Suriya ordusuna məxsus bazaları kütləvi "Tomahawk" raketləri ilə darmadağın etdi (2017).
Əlcəzair hərbi qəzası fəlakəti: Əlcəzair Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus hərbi nəqliyyat təyyarəsi Bufarik aviabazasından qalxdıqdan qısa müddət sonra qəzaya uğradı, göyərtədəki 257 hərbçi və ailə üzvü həlak oldu (2018).
Julian Assanjın səfirlikdə həbsi: Dünyanı sarsıdan məxfi sənədləri yayımlayan "WikiLeaks" təşkilatının qurucusu Julian Assanj Ekvador hökumətinin sığınacaq hüququnu ləğv etməsindən sonra Böyük Britaniya polisi tərəfindən rəsmən həbs edildi (2019).
Sudanda hərbi çevriliş və Ömər əl Bəşirin devrilməsi: Sudan Respublikasında 30 il hakimiyyətdə olan mütləq diktator Ömər əl-Bəşir aylar sürən kütləvi xalq etirazlarından sonra hərbi qüvvələr tərəfindən rəsmən devrildi və həbs olundu (2019).
Hindistanda koronavirus qapanmasının fəsadları: Hindistanda tətbiq edilən sərt milli qapanma rejiminin (COVID-19) on milyonlarla miqrant işçini evsiz və ac qoyduğu barədə beynəlxalq təşkilatların fəlakət hesabatları yayımlandı (2020).
Böyük Britaniya şahzadəsi Filipin vəfatı: Böyük Britaniya kraliçası II Yelizavetanın 73 illik həyat yoldaşı, Edinburq hersoqu Şahzadə Filip rəsmən 99 yaşında Vindzor qəsrində vəfat etdi (2021).
Pakistanda İmran Xanın vəzifədən uzaqlaşdırılması: Pakistan İslam Respublikası parlamentində saatlarla davam edən konstitusiya böhranı və məhkəmə çəkişmələrindən sonra Baş nazir İmran Xan etimadsızlıq səsverməsi ilə rəsmən devrildi (2022).
Ukrayna qüvvələrinin əks hücuma hazırlığı: Rusiya-Ukrayna müharibəsində Qərb tərəfindən göndərilən ağır zirehli texnikalarla təchiz olunan Ukrayna hərbi birləşmələri yaz əks-hücum əməliyyatlarına (Zaporojye və Xerson istiqamətində) rəsmən hazırlığa başladılar (2023).
Meksika və Ekvador arasında diplomatik müharibənin piki: Ekvador polisinin Kito şəhərindəki Meksika səfirliyinə misilsiz hərbi basqınından sonra bir çox Cənubi Amerika dövləti Ekvadora qarşı rəsmi iqtisadi və siyasi sanksiyalar tətbiq etməyə başladı (2024).
Avropa İttifaqının yeni miqrasiya paktının icrası: Avropa İttifaqı Parlamenti sığınacaq axtaranların İttifaq daxilində məcburi olaraq bölünməsini və qeyri-qanuni miqrantların deportasiyasını sürətləndirən sərt qanunlar paketini tam qüvvəyə mindirdi (2024).
Qəzza zolağında humanitar yardımın genişləndirilməsi: Beynəlxalq təzyiqlər altında İsrail rəhbərliyi Qəzzanın şimalına və cənubuna qida daşıyan yüzlərlə yük maşınının təhlükəsiz keçidinə rəsmən zəmanət verdi (2024).
Rusiyada Ural çayının daşmasının faciəvi nəticələri: Rusiya Federasiyasının Orenburq və Kurqan vilayətlərində yaz daşqınları səbəbindən su bəndlərinin uçması on minlərlə insanın evsiz qalmasına və nəhəng infrastrukturların məhvinə səbəb oldu (2024).
Amerika Birləşmiş Ştatlarında abort həblərinin qadağası ləğvi: Amerika Birləşmiş Ştatları Ali Məhkəməsi qadın hüquqları müdafiəçilərinin tələblərini təmin edərək bəzi ştatlarda abort dərmanlarının poçt vasitəsilə göndərilməsini qadağan edən alt məhkəmə qərarlarını rəsmən ləğv etdi (2024).
Seneqalın yeni prezidentinin iqtisadi islahatları: Seneqal Respublikasında hakimiyyətə gələn gənc prezident Bassiru Diomaye Faye xarici şirkətlərlə bağlanmış bütün köhnə neft və qaz müqavilələrinin rəsmən yenidən yoxlanılacağını bəyan etdi (2024).
Cənubi Koreyada müxalifətin tarixi qələbəsi: Cənubi Koreya Respublikasında keçirilən parlament seçkilərinin rəsmi yekun nəticələrinə görə Demokratik Partiya ölkə tarixindəki ən böyük səs çoxluğunu toplayaraq prezidentin qərarlarına veto qoymaq gücü qazandı (2024).
Tayvan yaxınlığında Çin hərbi qüvvələrinin provokasiyası: Çin Xalq Respublikasının hərbi dəniz qüvvələrinə və hərbi hava qüvvələrinə məxsus onlarla döyüş vasitəsi Tayvanın müdafiə xəttini (Median Line) qəsdən pozaraq bölgədə rəsmi hərbi həyəcan yaratdı (2024).
Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)
Aprel döyüşləri şəhidlərinin rəsmi dövlət anımı: Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi və dövlət rəhbərliyinin göstərişi ilə 2016-cı ilin şanlı Aprel döyüşlərində iştirak etmiş və həlak olmuş şəhidlərin xatirəsinə həsr edilmiş ümummilli tədbirlər rəsmən yekunlaşdı (2024).
Qarabağda su idarəetmə sisteminin elektronlaşdırılması: Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi işğaldan azad edilmiş ərazilərdə qlobal iqlim dəyişikliyi çağırışlarına (COP29) uyğun olaraq kənd təsərrüfatı üçün rəqəmsal su monitorinqi layihələrini rəsmən istismara verdi (2024).
Avropa İttifaqı ilə rəqəmsal enerji şəbəkəsi müqaviləsi: Bakı şəhərində Energetika Nazirliyi və Avropa İttifaqı rəsmilərinin iştirakı ilə bərpa olunan (yaşıl) enerji stansiyalarının vahid elektron şəbəkəyə qoşulmasını tənzimləyən dövlətlərarası müqavilə imzalandı (2025).
Orta Dəhlizin ticarət həcminin artırılması rəsmiləşdirildi: Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi Türkiyə və Qazaxıstan tərəfi ilə birlikdə Xəzər dənizi üzərindən keçən yükdaşımaların qeydiyyatını tamamilə sənədsizləşdirən (rəqəmsal formata salan) rəsmi protokolu təsdiqlədi (2025).
İraqda prezident seçkiləri: İraq Parlamenti keçirdiyi səsvermədə Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı (PUK) namizədi, 58 yaşlı Nizar Amidini 329 yerlik məclisdə ikinci tur səsvermə zamanı 227 səslə ölkənin yeni Prezidenti seçib (2026).