BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal miqyaslı siyasi istefalara, Avropanın mərkəzində qanlı müharibələrin başlanmasına və dəhşətli təbii-texnogen fəlakətlərə şahidlik edib. 5 aprel – Avropanın İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı ən qanlı münaqişəsi olan, on minlərlə insanın həyatına son qoyan Bosniya müharibəsinin paytaxt Sarayevoda dinc nümayişçilərə atəş açılması ilə rəsmən başladığı (1992) tarixi gündür. Qlobal diplomatiya səhnəsində isə bu gün İkinci Dünya Müharibəsinin qaliblərindən biri, Böyük Britaniyanın əfsanəvi Baş naziri Uinston Çörçillin səhhətinə görə rəsmən istefa verdiyi (1955) və Amerika Birləşmiş Ştatlarında casusluq ittihamı ilə Rozenberq ər-arvadının ölüm cəzasına məhkum edildiyi (1951) təqvimdir. Yaxın tarix üçün 5 aprel həm də Rusiya Federasiyasının Orenburq vilayətində Orsk su bəndinin uçaraq on minlərlə insanı dəhşətli daşqın altında qoyduğu (2024) və Ekvador polisinin Meksika səfirliyinə basqın edərək diplomatik böhran yaratdığı (2024) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim, Brüsseldə Ermənistan, Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa İttifaqı arasında keçirilən üçtərəfli görüşə qarşı Bakının sərt və prinsipial diplomatik etirazını bildirdiyi qürurverici bir gündür. Aleksandr Nevskinin zəfərindən Vladimir Putinin qanun dəyişikliyinə qədər – www.voa.az 5 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Taichu təqviminin qəbulu: Qədim Çində Han sülaləsinin imperatoru Vu tərəfindən ölkənin astronomik hesablamalarını dəyişdirən ilk rəsmi "Taichu" təqvimi tətbiq edildi (E.ə. 104).

Bizans imperatorunun taxta çıxması: Komnenoslar sülaləsinin əsasını qoyan Aleksios I Komnenos rəsmən Bizans imperatoru olaraq tac qoydu (1081).

Buz üzərində döyüş: Rus knyazı Aleksandr Nevskinin rəhbərlik etdiyi qüvvələr Çud gölünün donmuş səthində Tevton cəngavərlərini ağır məğlubiyyətə uğratdı (1242).

Müqəddəs Roma imperatorunun zəfəri: Müqəddəs Roma imperatoru Karl V böyük hərbi qələbələrdən sonra rəsmi zəfər yürüşü ilə Romaya daxil oldu (1536).

İki yüz yüz qiyamı: Niderlandda İspaniya imperiyasının sərt katolik idarəçiliyinə qarşı yerli zadəganların iştirakı ilə tarixi "İki yüz yüz" siyasi qiyamı başladı (1566).

Pokahontas və Con Rolfun nikahı: Amerika qitəsinin yerli əhalisinin simvollarından olan hind qızı Pokahontas Virciniyada ingilis mühacir Con Rolfe ilə rəsmən evləndi (1614).

Mayflower gəmisinin qayıdışı: Şimali Amerikaya ilk ingilis mühacirlərini ("Piliqrimləri") gətirən məşhur "Mayflower" gəmisi İngiltərəyə geri qayıtmağa başladı (1621).

Birinci İngilis Holland müharibəsinin sonu: İngiltərə Respublikası və Niderland Respublikası arasında dəniz ticarəti üstünlüyü uğrunda gedən müharibəni bitirən Vestminster müqaviləsi imzalandı (1654).

Pasxa adasının kəşfi: Holland dəniz səyyahı Yakob Roqqeven Sakit okeanda yerləşən və nəhəng daş heykəlləri ilə məşhur olan sirli adanı Pasxa bayramı günündə kəşf etdi (1722).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında ilk prezident vetosu: Amerika Birləşmiş Ştatlarının ilk prezidenti Corc Vaşinqton Nümayəndələr Palatasında təmsilçiliyin bölünməsi ilə bağlı qanun layihəsinə tarix ərzində ilk dəfə olaraq rəsmi veto qoydu (1792).

Şotlandiyada meteorit düşməsi: Şotlandiyanın Qlazqo şəhəri yaxınlığındakı High Possil bölgəsinə səmada böyük partlayışla müşayiət olunan və rəsmən qeydə alınan ilk meteorit düşdü (1804).

Maipu döyüşü: Cənubi Amerikada Xose de San Martinin rəhbərlik etdiyi qüvvələr İspaniya imperiyasının ordusunu məğlub edərək Çilinin müstəqilliyini tamamilə təmin etdi (1818).

Yorktaun mühasirəsinin başlanması: Amerika Vətəndaş Müharibəsinin gedişində İttifaq (Şimal) qüvvələri Virciniya ştatındakı Yorktaun şəhərində Konfederasiya (Cənub) qüvvələrinə qarşı uzunmüddətli mühasirəyə başladı (1862).

Yarasa operettasının premyerası: Klassik musiqinin qızıl dövründə İohan Ştrausun məşhur "Yarasa" (Die Fledermaus) operettası Avstriyanın paytaxtı Vyanada ilk dəfə səhnələşdirildi (1874).

Sakit okean müharibəsinin başlaması: Cənubi Amerikada sərhəd və resurs mübahisələrinə görə Çili rəsmən Boliviya və Peruya müharibə elan edərək qanlı münaqişəni başlatdı (1879).

Böyük Britaniyada ilk qəsəbə şuraları seçkisi: Böyük Britaniyanın siyasi sistemində yerli idarəetməni mərkəzləşdirən ilk rəsmi Qəsəbə Şuraları (Parish Councils) seçkiləri keçirildi (1887).

Otuz günlük müharibənin elanı: Osmanlı imperiyası və Yunanıstan krallığı arasında Krit adasının statusuna görə qısa, lakin qanlı "Otuz günlük müharibə" rəsmən başladı (1897).

Böyük Britaniyada ilk beynəlxalq reqbi liqası: İdman tarixində İngiltərə və digər ölkə milli yığmaları arasında ilk rəsmi beynəlxalq Reqbi Liqası matçı oynanıldı (1904).

Gənclik və ailə planlaması təşkilatı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında Marqaret Senger tərəfindən qadın hüquqları və ailə planlamasını dəstəkləyən "American Birth Control League" rəsmən fəaliyyətə başladı (1922).

Mahatma Qandinin Duz yürüşünün sonu: Hindistanın müstəqillik lideri Mahatma Qandi tərəfindən Böyük Britaniyanın duz inhisarına qarşı başlanmış məşhur və dinc "Duz yürüşü" rəsmən Dandi sahillərinə çatdı (1930).

Mississipi ştatında tornado fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Mississipi və Corciya ştatlarında baş verən silsilə dəhşətli tornadolar 400-dən çox insanın həlak olmasına səbəb oldu (1936).

Seylonun bombalanması: İkinci Dünya Müharibəsinin Sakit okean cəbhəsində Yaponiya imperiyasının hərbi dəniz qüvvələri Seylondakı (indiki Şri-Lanka) Britaniya bazalarına kütləvi hava zərbələri endirdi (1942).

Mortsel şəhərinin səhvən bombalanması: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Amerika Birləşmiş Ştatları qırıcıları hərbi zavodları hədəf alarkən səhvən Belçikanın Mortsel şəhərinin yaşayış məhəllələrini bombaladı, 900-dən çox mülki şəxs öldü (1943).

Xortiatis qətliamı: İkinci Dünya Müharibəsində Nasist Almaniyası qüvvələri Yunanıstanın Xortiatis şəhərində partizanlara dəstək verdikləri iddiası ilə yüzlərlə silahsız kəndlini diri-diri yandırdı (1944).

Teksel adasında üsyan: İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında Niderlandın Teksel adasında Nasist ordusuna xidmət edən Gürcüstan əsilli hərbi əsirlər almanlara qarşı qanlı üsyana qalxdı (1945).

Sovet qoşunlarının Yuqoslaviyaya girişi: Yuqoslaviya partizanlarının lideri İosip Broz Tito Sovet İttifaqı qüvvələrinin Yuqoslaviya ərazisinə müvəqqəti və taktiki girişinə rəsmi icazə verən müqaviləni imzaladı (1945).

Sovet qüvvələrinin İrandan çəkilməsi: İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Birləşmiş Millətlər Təşkilatının təzyiqi ilə Sovet İttifaqı hərbi qüvvələri İran ərazisindən (o cümlədən Cənubi Azərbaycandan) tamamilə çıxmağa başladı (1946).

Rozenberqlərin ölüm cəzası: Amerika Birləşmiş Ştatlarında atom bombasının istehsal sirlərini Sovet İttifaqına ötürməkdə təqsirləndirilən Yulius və Etel Rozenberq rəsmən ölüm cəzasına məhkum edildilər (1951).

Uinston Çörçillin istefası: İkinci Dünya Müharibəsinin qaliblərindən biri, Böyük Britaniyanın əfsanəvi Baş naziri Uinston Çörçill yaşının və səhhətinin pisləşməsi səbəbindən rəsmən vəzifəsindən istefa verdi (1955).

Fidel Kastronun müharibə elanı: Kuba inqilabının lideri Fidel Kastro dağlardakı sığınacağından diktator Fulxensio Batista rejiminə qarşı "Təmizləmə Müharibəsi"ni rəsmən elan etdi (1956).

Vyetnam müharibəsinə qarşı kütləvi etirazlar: Amerika Birləşmiş Ştatlarının onlarla şəhərində yüz minlərlə insanın iştirakı ilə Vyetnam müharibəsinin dayandırılmasını tələb edən koordinasiyalı tarixi yürüşlər keçirildi (1969).

Pioneer on bir kosmik aparatının buraxılması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) Günəş sisteminin xarici planetlərini, xüsusilə Yupiter və Saturnu öyrənmək üçün "Pioneer 11" zondunu fəzaya buraxdı (1973).

Fəxri Qorutürkün Türkiyə prezidenti seçilməsi: Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən keçirilən səsvermədə dənizçi və siyasətçi Fəxri Qorutürk Türkiyə Respublikasının rəsmən 6-cı prezidenti seçildi (1973).

Ceyms Kallaqanın Baş nazir olması: Böyük Britaniya tarixində Harold Vilsonun gözlənilməz istefasından sonra leyborist Ceyms Kallaqan kraliçanın təsdiqi ilə rəsmən yeni Baş nazir oldu (1976).

Qərbi Berlində diskoteka terroru: Qərbi Berlin şəhərində Amerika Birləşmiş Ştatları hərbçilərinin tez-tez getdiyi "La Belle" diskotekasında törədilən bombalı terror aktı nəticəsində 3 nəfər həlak oldu, 200-dən çox insan yaralandı (1986).

Küveyt təyyarəsinin qaçırılması: Küveyt Hava Yollarına məxsus "Flight 422" sərnişin təyyarəsi Taylanddan uçarkən şiə radikal terrorçuları tərəfindən qaçırılaraq 16 gün ərzində girov saxlanıldı (1988).

Bosniya müharibəsinin başlaması: Bosniya və Herseqovinanın paytaxtı Sarayevoda sülh tələb edən on minlərlə nümayişçiyə serb snayperləri tərəfindən atəş açıldı və bununla da on minlərlə insanın ölümünə səbəb olacaq müharibə rəsmən başladı (1992).

Peru prezidentinin dövlət çevrilişi: Peru Respublikasının prezidenti Alberto Fuximori hərbi qüvvələrin dəstəyi ilə konstitusiyanı dayandıraraq və parlamenti buraxaraq öz ölkəsində dövlət çevrilişi (Autogolpe) etdi (1992).

Beş Aprel qərarları: Qardaş Türkiyə Respublikasında iqtisadiyyatın tamamilə çökməsinin qarşısını almaq məqsədilə devalvasiya və sərt qənaət tədbirlərini ehtiva edən məşhur "5 Aprel Qərarları" rəsmən elan edildi (1994).

Akaşi Kaikyo körpüsünün açılışı: Yaponiyanın Honşu və Sikoku adalarını birləşdirən, inşası uzun illər davam edən dünyanın ən uzun asma körpüsü rəsmən istifadəyə verildi (1998).

Lokerbi terrorçularının təhvil verilməsi: Liviya hökuməti beynəlxalq sanksiyalardan qurtulmaq üçün 1988-ci ildə "Pan Am" təyyarəsini partlatmaqda şübhəli bilinən iki vətəndaşını Niderlanddakı beynəlxalq məhkəməyə rəsmən təhvil verdi (1999).

Yüz yaşında marafon rekordu: Yaponiya vətəndaşı Morihiro Saito 100 yaşında olarkən yüngül atletika tarixində inanılmaz iradə göstərərək rəsmi qaçış marafonunu tamamlayan ilk insan kimi tarixə düşdü (2000).

Türkiyədə PKK-ya qarşı bahar əməliyyatları: Türkiyə Respublikasının Silahlı Qüvvələri ölkənin cənub-şərqində terror təhdidlərinin qarşısını almaq məqsədilə PKK terror təşkilatına qarşı genişmiqyaslı hava və quru əməliyyatlarına başladı (2004).

Şimali Koreyanın raket sınağı qalmaqalı: Şimali Koreya hökuməti Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sərt xəbərdarlıqlarına və sanksiyalarına baxmayaraq kosmos proqramı adı altında ballistik "Kwangmyongsong-2" raketini sınaqdan keçirdi (2009).

Qərbi Virciniya mədən fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Qərbi Virciniya ştatındakı "Upper Big Branch" kömür mədənində baş verən nəhəng qaz partlayışı nəticəsində 29 şaxtaçı diri-diri yanaraq həlak oldu (2010).

Cənubi Koreya donanmasının əməliyyatları: Cənubi Koreya hərbi dəniz qüvvələri Şimali Koreyadan gələn kəskin nüvə təhdidləri və sərhəd pozuntuları fonunda Sarı dənizdə xüsusi müdafiə və patrul əməliyyatlarına başladı (2013).

Əfqanıstanda tarixi prezident seçkiləri: Əfqanıstan İslam Respublikasında Taliban terror təşkilatının kütləvi qətliam təhdidlərinə baxmayaraq milyonlarla vətəndaş səsvermə qutularına gedərək yeni prezidenti seçdi (2014).

Braziliyada keçmiş prezidentin həbs orderi: Braziliya Ali Məhkəməsi ölkənin ən məşhur siyasi xadimlərindən olan sabiq prezident Lula da Silvanın korrupsiya və rüşvət ittihamı ilə həbsinə rəsmən order verdi (2018).

Boris Consonun xəstəxanaya yerləşdirilməsi: Böyük Britaniyanın Baş naziri Boris Conson koronavirus (COVID-19) infeksiyasının ağırlaşması səbəbilə təcili olaraq xəstəxananın reanimasiya şöbəsinə yerləşdirildi və ölkədə idarəetmə böhranı yarandı (2020).

Vladimir Putinin prezidentlik müddəti qanunu: Rusiya Federasiyası prezidenti Vladimir Putin konstitusiya dəyişikliklərinə əsasən özünə daha iki müddətə (2036-cı ilə qədər) dövlət başçısı olmaq imkanı verən qanunu rəsmən imzaladı (2021).

Vladimir Zelenskinin BMT çıxışı: Rusiya-Ukrayna müharibəsinin ən gərgin günlərində (Buça qətliamından dərhal sonra) Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasında tarixi onlayn çıxış edərək təşkilatı fəaliyyətsizlikdə qınadı (2022).

Əl Əqsa məscidinə basqın: İsrail hərbi qüvvələri müqəddəs Ramazan ayında Qüdsdəki Əl-Əqsa məscidinə gözyaşardıcı qaz və səs bombaları ilə kütləvi basqın edərək yüzlərlə fələstinlini həbs etdi (2023).

Meksika səfirliyinə misilsiz basqın: Ekvador xüsusi təyinatlı polisi beynəlxalq diplomatik hüququ kobud şəkildə pozaraq Kito şəhərindəki Meksika səfirliyinə basqın etdi və oraya sığınmış sabiq vitse-prezidenti zorla həbs etdi (2024).

Orsk su bəndinin uçması fəlakəti: Rusiya Federasiyasının Orenburq vilayətində Orsk şəhərini qoruyan nəhəng su bəndi aramsız yağışlar səbəbindən uçdu, Ural çayının daşması nəticəsində on minlərlə insan təcili təxliyə olundu (2024).

İsrailə silah satışının dayandırılması tələbi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Şurası Qəzzadakı mülki itkilərə görə bütün dövlətlərdən İsrailə silah və sursat satışını dərhal dayandırmağı tələb edən tarixi qətnamə qəbul etdi (2024).

Nyu Yorkda qəfil zəlzələ: Amerika Birləşmiş Ştatlarının şərq sahillərində (Nyu Cersi mərkəzli) nadir hallarda rast gəlinən 4.8 bal gücündə zəlzələ baş verdi və Nyu-York başda olmaqla bir çox ştatda panika yaratdı (2024).

Zimbabvedə quraqlıq səbəbilə fövqəladə vəziyyət: Zimbabve prezidenti ölkə daxilində "El Nino" təbii fenomeninin yaratdığı dəhşətli quraqlıq və məhsul qıtlığına görə rəsmən milli fövqəladə vəziyyət elan edərək 2 milyard dollarlıq beynəlxalq yardım istədi (2024).

Erez keçid məntəqəsinin açılması: Qəzza zolağında davam edən ağır müharibə və humanitar işçilərin vurulması səbəbilə yaranan qlobal təzyiqlər nəticəsində İsrail hökuməti Erez keçid məntəqəsini humanitar yardımlar üçün müvəqqəti açmağa məcbur oldu (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Brüssel görüşünə Azərbaycanın qətiyyətli cavabı: 5 Aprel 2024-cü il tarixində Ermənistan, Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa İttifaqı arasında Brüsseldə keçirilən üçtərəfli strateji pakt görüşünə qarşı Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi qətiyyətli diplomatik bəyanat yayaraq, bu addımın Cənubi Qafqazda yeni bölücü xətlər yaradacağını və sülh prosesinə zərbə vuracağını rəsmən bəyan etdi (2024).

Aprel döyüşlərinin qəhrəmanlarının anılması: Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri tərəfindən 2016-cı ildə qazanılmış şanlı Aprel zəfəri və işğaldan azad edilmiş hər qarış torpaq üçün canından keçmiş şəhidlərimiz dövlət səviyyəsində dərin ehtiramla anıldı (2024-2025-ci illərdə müntəzəm xatırlanır).

Avropa İttifaqı ilə rəqəmsal tranzit danışıqları: Azərbaycan Respublikası Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi Avropa İttifaqı nümayəndələri ilə Orta Dəhliz çərçivəsində ticarət yükdaşımalarının elektron şəkildə izlənməsini təmin edən yeni protokol imzaladı (2025).

Qarabağda kənd təsərrüfatı subsidiyalarının genişləndirilməsi: Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi işğaldan azad edilmiş Ağdam və Füzuli rayonlarında məskunlaşan fermerlərə tətbiq ediləcək əlavə dövlət subsidiyalarının və aqrar güzəştlərin mexanizmini rəsmən təsdiqlədi (2025).