BAKI,VOA

Tarix bu gün xalqımızın qan yaddaşına, qlobal xəritələrin yenidən cızılmasına və Yaxın Şərqdə böyük müqavimət hərəkatlarının doğuşuna şahidlik edib. 30 mart – Azərbaycan tarixində ən qanlı və acı səhifələrdən biri olan, erməni-daşnaq silahlı dəstələrinin və bolşeviklərin Bakıda dinc əhaliyə qarşı başlatdığı Mart soyqırımının ilk günüdür (1918). Qlobal geosiyasət səhnəsində isə bu gün Rusiya imperiyası ilə Osmanlı dövləti və müttəfiqləri arasında Krım müharibəsini bitirən məşhur Paris sülh müqaviləsinin imzalandığı (1856) və Amerika Birləşmiş Ştatlarının Rusiya imperiyasından Alyaskanı rəsmən satın aldığı (1867) tarixi təqvimdir. Yaxın Şərqin qanla yazılmış tarixində 30 mart Fələstin əhalisinin torpaqlarının müsadirə edilməsinə qarşı qaldırdığı böyük üsyanın simvolu olan "Torpaq Günü" (Yom əl-Ərd) (1976) kimi hər il qeyd olunur. Eləcə də, Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Ronald Reyqana qarşı təşkil edilmiş sui-qəsd cəhdi (1981) bu gün baş verib. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim azad edilmiş ərazilərdə minadan təmizləmə əməliyyatlarının hesabatlarının verildiyi və ekoloji strategiyaların təsdiqləndiyi qürurverici bir gündür. Fateh Sultan Mehmedin doğulmasından Qəzzada Böyük Qayıdış Yürüşünə qədər – www.voa.az 30 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Sitsiliya axşamları üsyanı: Sitsiliya adasında Neapol kralı I Karla qarşı kütləvi üsyan başladı və adadakı fransız qarnizonu qılıncdan keçirildi (1282).

Fateh Sultan Mehmedin doğumu: Osmanlı imperiyasının qüdrətli hökmdarı, İstanbulu fəth edərək Bizans imperiyasına son qoyacaq II Mehmed (Fateh) Ədirnə şəhərində dünyaya gəldi (1432).

Florida ərazisinin yaradılması: Şimali Amerikada Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi yeni əldə etdiyi torpaqlarda rəsmən Florida Ərazisinin yaradılmasını təsdiqlədi (1822).

İlk dəfə anesteziyadan istifadə: Amerikalı cərrah Krouford Lonq tibb tarixində ilk dəfə olaraq xəstənin boynundan şişi çıxararkən efir qazından (anesteziya) istifadə etdi (1842).

Paris sülh müqaviləsi: Krım müharibəsini sona çatdıran, Rusiya imperiyası ilə Osmanlı imperiyası, Fransa və Böyük Britaniya arasında tarixi Paris sülhü imzalandı (1856).

Pozanla qələmin patenti: Amerikalı ixtiraçı Haymen Lipman karandaşın sonuna rezin pozan əlavə edilməsi ixtirasına görə rəsmi patent aldı (1858).

Yunanıstan kralının seçilməsi: Danimarka şahzadəsi Vilhelm Georq Yunanıstan Milli Assambleyası tərəfindən I Georq adı ilə Yunanıstan kralı seçildi (1863).

Alyaskanın satın alınması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının dövlət katibi Uilyam Süard Rusiya imperiyasından Alyaska ərazisini 7.2 milyon dollara satın almaq barədə tarixi müqaviləni imzaladı (1867).

On beşinci düzəlişin qüvvəyə minməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları Konstitusiyasında irqindən və rəngindən asılı olmayaraq vətəndaşlara səsvermə hüququ verən 15-ci düzəliş rəsmən qüvvəyə mindi (1870).

Texasın yenidən ittifaqa qəbulu: Vətəndaş müharibəsindən sonra Texas ştatı lazımi şərtləri yerinə yetirərək rəsmən yenidən Amerika Birləşmiş Ştatları ittifaqına qəbul olundu (1870).

Vinsent van Qoqun doğumu: Postimpressionizm cərəyanının ən dahi və faciəvi nümayəndələrindən olan niderlandlı rəssam Vinsent van Qoq dünyaya gəldi (1853).

Kvinsboro körpüsünün açılışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərində Manhetten və Kvins bölgələrini birləşdirən məşhur Kvinsboro körpüsü rəsmən istifadəyə verildi (1909).

Mərakeşin protektorat elan edilməsi: Mərakeş sultanı Əbdülhafid Fez müqaviləsini imzalayaraq ölkəsinin rəsmən Fransa imperiyasının protektoratı (müstəmləkəsi) olmasını qəbul etdi (1912).

Bakıda Mart soyqırımı: Azərbaycan tarixində ən qanlı fəlakətlərdən biri olan, erməni-daşnaq silahlı dəstələrinin və bolşeviklərin Bakıda dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı 12 mindən çox insanın ölümü ilə nəticələnəcək kütləvi qırğınları başladı (1918).

Nankin marionet hökuməti: İkinci Çin-Yapon müharibəsi çərçivəsində Yaponiya imperiyası işğal etdiyi Çin ərazilərində Vang Tszinveyin rəhbərliyi ilə marionet hökumət qurdu (1940).

Nyurnberqin kütləvi bombardmanı: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Böyük Britaniya hərbi hava qüvvələri Almaniyanın Nyurnberq şəhərinə ən ağır hava hücumunu həyata keçirdi və ciddi itkilər verdi (1944).

Sovet ordusunun Avstriyaya daxil olması: İkinci Dünya Müharibəsində Nasist Almaniyasını məğlubiyyətə uğradan Qırmızı Ordu qüvvələri rəsmən Avstriya sərhədlərini keçərək Vyanaya doğru irəlilədi (1945).

Dantsiqin azad edilməsi: Sovet İttifaqı və Polşa hərbi birləşmələri strateji Dantsiq (indiki Qdansk) şəhərini alman qüvvələrindən tamamilə azad etdilər (1945).

Suriyada hərbi çevriliş: Yaxın Şərqin müasir tarixindəki ilk hərbi çevrilişlərdən biri olaraq, Hüsni əz-Zəim Suriyada qan tökmədən dövlət çevrilişi edərək hakimiyyəti ələ keçirdi (1949).

Madaqaskarda ölüm hökmlərinin icrası: Fransa müstəmləkə rəhbərliyi Madaqaskarda müstəqillik uğrunda üsyan qaldıran "20 Mart Şəhidləri" kimi tanınan liderləri edam etdi (1951).

İlk rəngli televiziya yayımı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "RCA" şirkəti tərəfindən istehsal olunan avadanlıqlarla tarixdə ilk rəsmi rəngli televiziya yayımı həyata keçirildi (1953).

Eynşteynin yenilənmiş nəzəriyyəsi: Dahi fizik Albert Eynşteyn kainatın qravitasiya və elektromaqnit qüvvələrini birləşdirməyə çalışan Vahid Sahə Nəzəriyyəsinin yenilənmiş versiyasını yayımladı (1953).

Torontoda ilk metro xətti: Kanadanın ən böyük şəhərlərindən olan Torontoda ölkənin ilk rəsmi yeraltı metropoliteni – Yonge Street xətti istifadəyə verildi (1954).

Marlon Brandonun Oskar qələbəsi: Əfsanəvi aktyor Marlon Brando "Sahildə" (On the Waterfront) filmindəki roluna görə ən yaxşı aktyor nominasiyasında rəsmən Oskar mükafatını qazandı (1955).

Dalay Lamanın Hindistana sığınması: Çin Xalq Respublikasının Tibetdəki sərt müdaxiləsindən qaçan Tibetin dini lideri Dalay Lama rəsmən Hindistan sərhədini keçərək sığınacaq tapdı (1959).

Narkotiklərlə bağlı qlobal konvensiya: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nyu-Yorkdakı mərkəzində qlobal miqyasda Narkotik Vasitələr haqqında Vahid Konvensiya rəsmən imzalandı (1961).

X on beş raket təyyarəsinin rekordi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "X-15" raket təyyarəsi sınaq uçuşu zamanı səsin sürətini dörd dəfə üstələyərək (Mach 4) mütləq rekord qırdı (1961).

Jeopardy televiziya proqramının debütü: Televiziya tarixində ən populyar və intellektual viktorina şoularından olan "Jeopardy!" (Təhlükə!) rəsmən ekranlarda yayıma başladı (1964).

Sayqonda səfirliyə hücum: Vyetnam müharibəsi zamanı Cənubi Vyetnamın paytaxtı Sayqonda Amerika Birləşmiş Ştatları səfirliyinin qarşısında partladılan avtomobil bombası nəticəsində 22 nəfər həlak oldu (1965).

Pasxa hücumu: Vyetnam müharibəsinin gedişində Şimali Vyetnam ordusu cənuba doğru ən genişmiqyaslı və sürətli hərbi kampaniyası olan "Pasxa Hücumu"na (Easter Offensive) başladı (1972).

Fələstində Torpaq Günü: İsrail hökumətinin Qaliley bölgəsindəki ərəblərə məxsus torpaqları rəsmən müsadirə etməsinə qarşı keçirilən kütləvi nümayişlərdə 6 fələstinli polis tərəfindən qətlə yetirildi, bu tarix "Torpaq Günü" (Yom əl-Ərd) elan olundu (1976).

İran İslam Respublikasının referendumu: İranda monarxiyanın devrilməsindən sonra Ayətullah Xomeyninin rəhbərliyi altında ölkənin İslam Respublikası elan edilməsi üçün rəsmi ümumxalq referendumu başladı (1979).

Ronald Reyqana sui qəsd cəhdi: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Ronald Reyqan paytaxt Vaşinqtonda oteldən çıxarkən ruhi xəstə olan Con Hinkli tərəfindən tapança ilə atəşə tutularaq ağır yaralandı (1981).

Space Shuttle Columbia qayıdışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Columbia" kosmik gəmisi üçüncü uğurlu orbital missiyasından (STS-3) sonra Nyu-Meksiko ştatındakı bazaya sağ-salamat endi (1982).

Günəbaxanlar rəsminin tarixi satışı: Vinsent van Qoqun məşhur "Günəbaxanlar" əsəri Londondakı hərracda 39.8 milyon dollara satılaraq o dövr üçün dünya sənət tarixinin mütləq qiymət rekordunu qırdı (1987).

Estoniyanın müstəqilliyə doğru addımı: Estoniya Ali Soveti ölkədə Sovet hakimiyyətinin mövcudluğunu qeyri-qanuni elan edərək müstəqilliyin bərpası üçün rəsmi qərar qəbul etdi (1990).

Quzuların Sükutu filminin zəfəri: 64-cü Akademiya Mükafatları (Oskar) mərasimində "Quzuların Sükutu" filmi Ən Yaxşı Film, Rejissor, Aktyor və Aktrisa daxil olmaqla bütün əsas mükafatları topladı (1992).

Rolls Royce şirkətinin satılması: Dünyanın ən lüks avtomobil istehsalçılarından olan Britaniyanın "Rolls-Royce" markası rəsmən Almaniyanın BMW konserninə satıldı (1998).

Tütün şirkətinə qarşı tarixi qərar: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Oreqon ştatındakı məhkəmə nəhəng "Philip Morris" tütün şirkətini ağciyər xərçəngindən ölən şəxsin ailəsinə 81 milyon dollar təzminat ödəməyə məhkum etdi (1999).

Yuqoslaviyanın bombalanmasına görə matəm: Serbiya və Yuqoslaviya rəhbərliyi Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının hava zərbələri nəticəsində həlak olan mülki vətəndaşlar üçün rəsmi matəm günü elan etdi (2001).

Ana Kraliçanın vəfatı: Böyük Britaniya tarixində ən çox sevilən kral ailəsi üzvlərindən biri, II Yelizavetanın anası "Ana Kraliça" (Queen Mother) 101 yaşında vəfat etdi (2002).

İlk Braziliyalı kosmonavt: Braziliyalı hərbi pilot Markos Pontes Rusiya Federasiyasının "Soyuz TMA-8" gəmisi ilə kosmosa uçaraq Cənubi Amerikanın fəzaya çıxan ilk nümayəndəsi oldu (2006).

Böyük Britaniyada terror qanunu: Böyük Britaniya parlamenti terrorizmi təşviq etməyi və terror təşkilatlarına dəstək verməyi kəskin şəkildə cəzalandıran yeni və sərt "Terrorizm Aktı"nı qüvvəyə mindirdi (2006).

Lahorda polis akademiyasına hücum: Pakistanın Lahor şəhərində ağır silahlanmış 12 terrorçu qəfildən polis akademiyasına basqın edərək onlarla polisi və mülki şəxsi qətlə yetirdi (2009).

Böyük Adron Kollayderində rekord: Avropa Nüvə Tədqiqatları Təşkilatının (CERN) alimləri Böyük Adron Kollayderində tarixdə ən yüksək enerjili proton toqquşmalarını həyata keçirərək fizika elmində inqilab etdilər (2010).

Nəhəng məlumat sızıntısı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının rəqəmsal ödəniş sistemləri olan "MasterCard" və "Visa" şirkətləri milyonlarla müştərinin kredit kartı məlumatlarının sızdırıldığını rəsmən etiraf etdi (2012).

Şimali Koreyadan müharibə elanı: Şimali Koreya rəhbərliyi Cənubi Koreya və Amerika Birləşmiş Ştatlarının birgə hərbi təlimlərinə cavab olaraq Cənubla "müharibə vəziyyətində" olduğunu rəsmən bəyan etdi (2013).

Parisdə ilk qadın mer: Fransanın paytaxtı Parisdə keçirilən bələdiyyə seçkilərində Ann İdalqo (Anne Hidalgo) qalib gələrək şəhər tarixinin ilk qadın meri seçildi (2014).

Venesuela Ali Məhkəməsinin qərarı: Venesuelada dərinləşən siyasi böhran fonunda Ali Məhkəmə müxalifətin nəzarətində olan parlamentin (Milli Assambleya) səlahiyyətlərini qanunsuz olaraq öz üzərinə götürdü (2017).

SpaceX şirkətinin təkrar uçuşu: İlon Maskın rəhbərlik etdiyi "SpaceX" şirkəti "Falcon 9" raketini tarixdə ilk dəfə olaraq ikinci dəfə orbitə buraxıb sağ-salamat geri qaytararaq kosmos sənayesində inqilab etdi (2017).

Qəzzada Böyük Qayıdış Yürüşü: Fələstinlilər Qəzza zolağının İsraillə sərhədində "Torpaq Günü" münasibətilə aylarla davam edəcək və onlarla insanın ölümünə səbəb olacaq "Böyük Qayıdış Yürüşü"nə başladılar (2018).

Slovakiyanın ilk qadın prezidenti: Slovakiya Respublikasında keçirilən prezident seçkilərinin ikinci turunda Zuzana Çaputova qalib gələrək ölkənin tarixində bu posta seçilən ilk qadın oldu (2019).

Donald Trampın məhkəmə ittihamı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının keçmiş prezidenti Donald Tramp Manhetten Böyük Münsiflər Heyəti tərəfindən rəsmən cinayət ittihamı ilə üzləşən ilk keçmiş prezident kimi tarixə düşdü (2023).

Peruda prezidentin evinə basqın: Peru Respublikasında davam edən "Rolex qalmaqalı" korrupsiya istintaqı çərçivəsində polis prezident Dina Boluartenin rəsmi iqamətgahına gecəyarısı qəfil basqın həyata keçirdi (2024).

İsraildə kütləvi istefa tələbləri: İsrailin paytaxtı Təl-Əviv və Qüds şəhərlərində on minlərlə vətəndaş girovların azad edilməsini və Baş nazir Benyamin Netanyahunun təcili istefasını tələb edən nümayişlərə başladı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Xocalıda kütləvi məzarlıq hesabatı: Azərbaycan Respublikasının Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyası işğaldan azad edilmiş Xocalı ərazisində tapılan yeni kütləvi məzarlıqların rəsmi istintaq hesabatını beynəlxalq qurumlara təqdim etdi (2024).

Minalardan təmizləmə əməliyyatlarının statistikası: Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyi (ANAMA) Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında yaz mövsümündə təmizlənmiş ərazilərin yeni rəsmi qrafikini və hesabatını açıqladı (2024).

Qlobal iqlim konfransı (COP29) loqosunun təqdimatı: Bakı şəhərində keçiriləcək dünyanın ən böyük iqlim konfransı olan COP29-un rəsmi loqosu, brendinqi və dövlət tərəfindən ayrılmış yaşıl inkişaf büdcəsi ictimaiyyətə təqdim edildi (2024).

Cənub Qaz Dəhlizi üzrə yeni Avropa sazişi: Azərbaycan Respublikasının Energetika Nazirliyi Avropa İttifaqı rəsmiləri ilə rəqəmsal infrastruktur üzərindən təbii qaz təchizatının artırılmasını təmin edən yazılı protokolları təsdiqlədi (2025).