BAKI,VOA

Tarix bu gün imperiyaların süqutuna, bəşəriyyəti sarsıdan qanlı qətliamlara və sərhədləri dəyişən qanunsuz ilhaqlara şahidlik edib. 16 mart – Birinci Dünya Müharibəsinin yekunu olaraq müttəfiq qüvvələrin Osmanlı imperiyasının paytaxtı İstanbulu rəsmən işğal etdiyi (1920) və qardaş Türkiyənin Qurtuluş Savaşına təkan verən tarixi gündür. Eyni ildə və eyni gündə Türkiyə Böyük Millət Məclisi ilə Sovet Rusiyası arasında sərhədləri müəyyən edən məşhur Moskva müqaviləsi imzalanıb (1921). Yaxın Şərqin qan yaddaşında isə bu gün İraq diktatoru Səddam Hüseynin əmri ilə 5 mindən çox günahsız kürdün zəhərli qazla öldürüldüyü Hələbcə qətliamının baş verdiyi (1988) dəhşətli tarixdir. Müasir qlobal siyasətdə bu gün Rusiya Federasiyasının dəstəyi ilə Ukraynanın ərazi bütövlüyünü pozan Krımda qanunsuz referendumun keçirildiyi (2014) təqvimdir. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 16 mart paytaxt Bakıda keçirilən XI Qlobal Bakı Forumunun uğurla yekunlaşdığı və işğaldan azad edilmiş Xankəndidə Novruz hazırlıqlarının rəsmiləşdiyi qürurverici bir gündür. Romanovlar sülaləsinin çöküşündən My Lai qətliamına qədər – www.voa.az 16 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Qüdsün ələ keçirilməsi: Babil kralı II Navuxodonosor Qüds şəhərini ələ keçirdi və Yəhuda krallığına son qoyaraq əhalini sürgün etdi (E.ə. 597).

York qətliamı: İngiltərənin York şəhərində yəhudilərə qarşı kütləvi hücum və qətliam baş verdi, yüzlərlə insan qalaya sığınaraq intihar etdi (1190).

Filippinin kəşfi: Portuqaliyalı dənizçi Ferdinand Maqellan dünya ətrafında səyahəti zamanı Filippin adalarına çatan ilk avropalı oldu (1521).

Vest Poynt hərbi akademiyası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının ən qədim və nüfuzlu hərbi təhsil ocağı olan Vest Poynt (West Point) prezident Tomas Ceffersonun sərəncamı ilə təsis edildi (1802).

Niderland krallığının qurulması: Niderlandın müstəqilliyi bərpa edildikdən sonra I Villem özünü rəsmən ölkənin kralı elan etdi (1815).

Çilidə müstəqillik mübarizəsi: Çili müstəqillik müharibəsi zamanı ispan qüvvələrinə qarşı Cancha Rayada döyüşü baş verdi (1818).

İlk qaradərili qəzeti: Amerika Birləşmiş Ştatlarında qaradərililər tərəfindən idarə olunan və nəşr edilən ilk qəzet "Freedom's Journal" işıq üzü gördü (1827).

Qırmızı ləkə romanı: Amerika ədəbiyyatının klassiklərindən olan Nataniel Hotornun Puritan cəmiyyətini tənqid edən "Qırmızı ləkə" (The Scarlet Letter) romanı çap edildi (1850).

Tayvanda dağıdıcı zəlzələ: Tayvanda baş verən 7.1 bal gücündə şiddətli zəlzələ nəticəsində 6 mindən çox insan həlak oldu, infrastruktur dağıldı (1906).

Antarktidada fədakarlıq: Antarktidada kapitan Robert Falkon Skottun ekspedisiya üzvü Lourens Oates yoldaşlarını xilas etmək üçün qəhrəmancasına çadırı tərk edərək çovğunda dondu (1912).

Romanovlar sülaləsinin sonu: Rusiya çarı II Nikolayın qardaşı Böyük Knyaz Mixail Aleksandroviç taxtdan imtina edərək Romanovlar sülaləsinin 300 illik mütləq hakimiyyətinə son qoydu (1917).

İstanbulun rəsmi işğalı: Birinci Dünya Müharibəsindən sonra müttəfiq qüvvələr (Böyük Britaniya və Fransa hərbçiləri) Osmanlı imperiyasının paytaxtı İstanbulu rəsmən işğal edərək dövlət binalarına daxil oldular (1920).

Moskva müqaviləsi: Türkiyə Böyük Millət Məclisi hökuməti ilə Sovet Rusiyası arasında Qars və Ərdəhanın Türkiyədə, Batumun isə Gürcüstanda qalmasını təsdiqləyən "Moskva müqaviləsi" imzalandı (1921).

Fiume şəhərinin ilhaqı: İtaliyadakı faşist hökuməti Fiume (indiki Riyeka) şəhərini rəsmən ilhaq edərək sərhədlərini genişləndirdi (1924).

İlk maye yanacaqlı raket: Amerikalı alim Robert Qoddard dünyada ilk dəfə olaraq maye yanacaqla işləyən raketi uğurla fəzaya buraxaraq kosmik eranın təməlini qoydu (1926).

Türkiyədə dəmiryolları qanunu: Türkiyə Respublikasında nəqliyyat infrastrukturunun milliləşdirilməsini təmin edən "Dəmiryolları Qanunu" qəbul edildi (1926).

Xalq evlərinin statusu: Türkiyədə cəmiyyətin mədəni inkişafı üçün nəzərdə tutulan Xalq Evlərinin (Halkevleri) qanuni statusu təsdiqləndi (1932).

Almaniyada məcburi hərbi xidmət: Adolf Hitler Versal müqaviləsinin şərtlərini pozaraq Almaniyada məcburi hərbi xidmətin bərpa olunduğunu və ordunun yarım milyon nəfərə çatdırılacağını elan etdi (1935).

Bohemiya və Moraviyanın işğalı: Nasist Almaniyasının qüvvələri Praqa qalasına daxil oldu və Hitler Bohemiya və Moraviyanı rəsmən Almaniyanın protektoratı elan etdi (1939).

Skapa Flou bazasına hücum: İkinci Dünya Müharibəsində İngiltərənin strateji Skapa Flou hərbi dəniz bazası Almaniya qırıcıları tərəfindən ağır bombardman edildi (1940).

Vürtsburq şəhərinin bombardmanı: İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında Britaniya qırıcıları Almaniyanın Vürtsburq şəhərini ağır bombardman edərək şəhərin 90 faizini dağıtdı (1945).

Vanguard peykinin buraxılması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Vanguard 1" peyki kosmosa buraxıldı və o, orbitdə ən uzun müddət qalan ilk insan istehsalı obyekt oldu (1958).

Gemini səkkiz kosmik missiyası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Gemini 8" kosmik gəmisi ilk dəfə olaraq orbitdə başqa bir aparatla birləşməni həyata keçirdikdən sonra yaranan texniki xəta səbəbindən təcili Yerə qayıtdı (1966).

Sonq Mi və ya My Lai qətliamı: Vyetnam müharibəsində Amerika Birləşmiş Ştatları əsgərləri Sonq Mi (My Lai) kəndində yüzlərlə silahsız mülki vətəndaşı, o cümlədən qadın və uşaqları vəhşicəsinə qətlə yetirdi (1968).

General Motorsun istehsal rekordu: Amerika avtomobil nəhəngi General Motors şirkəti sənayedə 100 milyonuncu avtomobilini istehsal edərək tarixi bir mərhələyə çatdığını elan etdi (1968).

Marakaybo təyyarə qəzası: Venesuelanın Marakaybo şəhərində "Viasa" aviaşirkətinə məxsus sərnişin təyyarəsinin yaşayış məhəlləsinə çırpılması nəticəsində 155 nəfər həlak oldu (1969).

Aldo Moronun qaçırılması: İtaliyanın sabiq baş naziri Aldo Moro paytaxt Romada radikal solçu "Qırmızı Briqadalar" terror təşkilatı tərəfindən qorumaları öldürülərək qaçırıldı (1978).

Amoco Cadiz ekoloji fəlakəti: "Amoco Cadiz" adlı nəhəng neft tankeri Fransanın Britaniya sahillərində qəzaya uğrayaraq tarixin ən böyük neft sızıntısına və ekoloji fəlakətə səbəb oldu (1978).

Çin və Vyetnam müharibəsinin sonu: Çin Xalq Respublikası ordusu Vyetnam ərazisindən tamamilə geri çəkildi və qısa, lakin qanlı sərhəd müharibəsi rəsmən başa çatdı (1979).

Müqəddəs Helen vulkanının oyanması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vaşinqton ştatında yerləşən Müqəddəs Helen (Mount St. Helens) vulkanı yüz ildən sonra ilk dəfə olaraq kül və buxar püskürməyə başladı (1980).

Kəşfiyyat rəhbərinin qaçırılması: Livanın paytaxtı Beyrutda Amerika Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CIA) stansiya rəhbəri Uilyam Bakli radikal qruplaşmalar tərəfindən qaçırıldı (1984).

Amerikalı jurnalistin girov götürülməsi: Amerikalı jurnalist Terri Anderson Beyrutda terrorçular tərəfindən girov götürüldü və təxminən yeddi il əsirlikdə saxlanıldı (1985).

Hələbcə qətliamı: İraq diktatoru Səddam Hüseynin əmri ilə İraq ordusu Hələbcə şəhərindəki kürd əhaliyə qarşı kimyəvi silah (zəhərli xardal və sarin qazı) tətbiq etdi, 5 mindən çox günahsız insan həlak oldu (1988).

İran Kontra qalmaqalı ittihamları: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "İran-Kontra" qalmaqalı çərçivəsində polkovnik Oliver Nort və digər yüksək rütbəli rəsmilərə hökuməti aldatmaq ittihamı rəsmən irəli sürüldü (1988).

Misirdə tarixi mumiya tapıntısı: Misirdə arxeoloqlar Xeops piramidası yaxınlığında 4400 illik nadir və toxunulmamış bir mumiya tapdıqlarını dünya ictimaiyyətinə açıqladılar (1989).

Göyərtəsiz tələbə hərəkatı: Tayvanda demokratik islahatlar tələb edən və günlərlə davam edəcək, mütləqiyyəti sarsıdan "Göyərtəsiz" (Wild Lily) tələbə hərəkatı başladı (1990).

Rusiya Müdafiə Nazirliyinin yaradılması: Rusiya prezidenti Boris Yeltsin Sovet İttifaqının dağılmasından sonra ilk dəfə olaraq müstəqil Rusiya Federasiyası Müdafiə Nazirliyini yaratmaq barədə fərman imzaladı (1992).

Seneqal prezident seçkiləri: Seneqalda keçirilən prezident seçkilərində Abdu Diuf yenidən qələbə qazanaraq dövlət başçısı postunu qorudu (1993).

Mississipi ştatında köləliyin rəsmi ləğvi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Mississipi ştatı ölkə tarixində köləliyi qadağan edən 13-cü düzəlişi çox gec də olsa rəsmən ratifikasiya etdi (1995).

Xərçəng dərmanlarının təsdiqi: Amerika Birləşmiş Ştatlarında Qida və Dərman İdarəsi xərçəng xəstəliyinin müalicəsində istifadə ediləcək yeni nəsil bioloji dərmanları rəsmən təsdiqlədi (1996).

Katolik Kilsəsinin Holokost üzrü: Roma Papası II İohann Pavel və Katolik Kilsəsi Holokost zamanı yəhudilərə qarşı törədilən soyqırıma səssiz qaldıqlarına görə rəsmən üzr istəyən "Biz xatırlayırıq" adlı tarixi sənəd yayımladı (1998).

Avropa Komissiyasının kütləvi istefası: Avropa Birliyinin icraedici orqanı olan Santer Komissiyası korrupsiya və maliyyə pozuntuları qalmaqalına görə tam tərkibdə istefa vermək qərarı aldı (1999).

Şitszyajuan partlayışları: Çinin Şitszyajuan şəhərində yaşayış binalarında ard-arda törədilən silsilə partlayışlar nəticəsində 108 nəfər həlak oldu (2001).

Reyçel Karrinin öldürülməsi: Amerika vətəndaşı olan sülh fəalı Reyçel Karri Qəzza zolağında fələstinlilərin evlərinin dağıdılmasının qarşısını almağa çalışarkən İsrail buldozeri tərəfindən əzilərək öldürüldü (2003).

Arxangelskdə qaz partlayışı: Rusiyanın Arxangelsk şəhərində 9 mərtəbəli yaşayış binasında qaz sızması nəticəsində baş verən şiddətli partlayışda 58 nəfər həlak oldu (2004).

Ərihanın təhvil verilməsi: İsrail ordusu İordan çayının qərb sahilində yerləşən tarixi Əriha şəhərinin təhlükəsizlik nəzarətini rəsmən Fələstin muxtariyyətinə təhvil verdi (2005).

Şimali İrlandiya İRA böhranı: Şimali İrlandiya sülh danışıqları çərçivəsində İrlandiya Respublika Ordusu (İRA) daxilində parçalanmalar və siyasi xəbərdarlıqlar zirvəyə çatdı (2005).

İnsan Hüquqları Şurasının yaranması: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası dünyada insan hüquqlarının qorunmasını təmin etmək üçün yeni İnsan Hüquqları Şurasını rəsmən təsis etdi (2006).

Rumıniya təyyarə qəzası hesabatı: Rumıniya hava yollarına aid sərnişin təyyarəsinin qəzaya uğraması nəticəsində təhqiqat komissiyası pilot səhvini təsdiqləyən yekun hesabatı yaydı (2012).

Krımda qanunsuz referendum: Ukraynanın Krım yarımadasında Rusiya hərbçilərinin nəzarəti altında beynəlxalq ictimaiyyətin tanımadığı qanunsuz referendum keçirildi və Rusiyaya birləşmək qərarı qəbul edildi (2014).

Peşəvərdə avtobus partlayışı: Pakistanın Peşəvər şəhərində dövlət qulluqçularını daşıyan avtobusda törədilən partlayış nəticəsində 15 nəfər həlak oldu (2016).

Rusiya və Böyük Britaniya diplomatik savaşı: Rusiya rəhbərliyi Böyük Britaniyanın qovduğu rus diplomatlarına cavab olaraq eyni sayda britaniyalı diplomatın ölkədən çıxarılmasını əmr etdi (2018).

Atlanta spa mərkəzlərinə hücum: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Atlanta şəhərindəki spa mərkəzlərinə edilən silahlı hücumda əksəriyyəti Asiya mənşəli olan səkkiz nəfər qətlə yetirildi (2021).

Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin qərarı: Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi Rusiya Federasiyasına Ukrayna ərazisindəki hərbi əməliyyatları dərhal dayandırmaq barədə hüquqi məcburi qərar çıxardı (2022).

Yaponiyada Fukuşima zəlzələsi: Yaponiyanın Fukuşima sahillərində 7.4 bal gücündə zəlzələ baş verdi, sunami xəbərdarlığı elan edildi və milyonlarla ev işıqsız qaldı (2022).

Yaponiya və Cənubi Koreya barışığı: Cənubi Koreya və Yaponiya liderləri Tokio şəhərində tarixi sammit keçirərək onilliklər sürən diplomatik soyuqluğu aradan qaldırdılar (2023).

Nigeriya məktəbli böhranı: Nigeriyada radikal qruplaşmalar tərəfindən yüzlərlə məktəblinin qaçırılmasından sonra beynəlxalq qurumlar təcili yardım və xilasetmə əməliyyatlarına çağırdı (2024).

Rusiya prezident seçkiləri: Rusiya Federasiyasında Vladimir Putinin hakimiyyətini uzadan üçgünlük prezident seçkilərinin ikinci günü kütləvi etiraz cəhdləri fonunda davam etdi (2024).

Qəzzada humanitar yardımın dəniz yolu: Qəzza zolağında humanitar böhranla əlaqədar olaraq dəniz dəhlizi vasitəsilə göndərilən ilk qida yardımları sahilə çatdırılaraq paylanmağa başlandı (2024).

Seneqalda amnistiya qeyd etmələri: Seneqalda siyasi məhbusların, o cümlədən müxalifət liderlərinin amnistiya ilə azadlığa buraxılması ölkədə kütləvi şənliklərlə qarşılandı (2024).

İslandiya vulkanının püskürməsi: İslandiyada son aylarda aktivləşən vulkanlardan biri yenidən püskürməyə başlayaraq Reykyanes yarımadasında fövqəladə vəziyyət yaratdı (2024).

Hindistan seçkilərinin elanı: Hindistanda qarşıdan gələn ümumi seçkilər ərəfəsində MSK seçki tarixlərini rəsmən elan edərək dünyanın ən böyük səsvermə prosesinə start verdi (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

On Birinci Qlobal Bakı Forumunun yekunu: Bakı şəhərində keçirilən və dünyanın nüfuzlu siyasi xadimlərinin iştirak etdiyi "Parçalanmış dünyanın bərpası" mövzusunda XI Qlobal Bakı Forumu beynəlxalq iqlim dəyişikliyi və sülh bəyannamələrinin qəbulu ilə öz işini rəsmən başa vurdu (2024).

Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) ilə əməkdaşlıq: Təşkilatın Baş katibi Yens Stoltenberqin Azərbaycana rəsmi səfəri çərçivəsində təhlükəsizlik və enerji əməkdaşlığı üzrə yüksək səviyyəli hazırlıqlar başa çatdı (2024).

Xankəndidə Novruz hazırlıqları: İşğaldan azad edilmiş Xankəndi şəhərində onilliklər sonra ilk dəfə olaraq Novruz bayramı tonqalının alovlandırılması üçün rəsmi dövlət tədbirlərinin proqramı təsdiq edildi (2024).

Su ehtiyatlarının qorunması tədbirləri: Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti qlobal istiləşməyə qarşı ölkənin su ehtiyatlarının səmərəli idarə edilməsi və elektron su sisteminin tətbiqini rəsmən təsdiqlədi (2025).

Qarabağ Universitetinin rəqəmsallaşması: Xankəndidə fəaliyyətə başlayan Qarabağ Universitetində beynəlxalq standartlara uyğun rəqəmsal kitabxana və laboratoriyaların qurulması üzrə dövlət layihəsinin icrasına başlanıldı (2025).