BAKI,VOA
Tarix bu gün böyük elmi kəşflərin rəmzinə çevrilən dahilərin həyatına, Yaxın Şərqdə kütləvi inqilablara və hərbi əməliyyatlara şahidlik edib. 14 mart – qardaş Türkiyədə tibb tələbələrinin İstanbulun işğalına qarşı kütləvi etirazı ilə başlayan və bu günə qədər qeyd olunan rəsmi Tibb Bayramının əsasının qoyulduğu (1919) qürurverici gündür. Yaxın Şərqdə isə bu tarix Livanda Suriya qoşunlarının çıxarılması tələbi ilə milyonlarla insanın iştirak etdiyi və regionun taleyini dəyişən "Sidr inqilabı"nın baş verdiyi (2005) və İsrail ordusunun Cənubi Livana "Litani" əməliyyatı ilə genişmiqyaslı hücum etdiyi (1978) təqvimdir. Elm dünyası üçün 14 mart həm Albert Eynşteynin doğulduğu (1879), həm Karl Marksın vəfat etdiyi (1883), həm də Stiven Hokinqin dünyasını dəyişdiyi (2018) mistik bir gündür (həmçinin qlobal "Pi" günüdür). Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 14 mart paytaxt Bakıda qlobal güc mərkəzlərinin rəhbərlərini bir araya gətirən XI Qlobal Bakı Forumunun işə başladığı və dövlət rəhbərliyinin mühüm diplomatik görüşlər keçirdiyi gündür. Sovet İttifaqında prezidentlik institutunun yaradılmasından İspaniyada qorxunc xəstəlik karantininə qədər – www.voa.az 14 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.
Kiprin satılması: Kipr kraliçası Ketrin Kornaro adanın idarəçiliyini rəsmən Venesiya Respublikasına sataraq hakimiyyətdən əl çəkdi (1489).
İvri döyüşü: Fransa kralı IV Henri İvri döyüşündə Katolik Liqasının qüvvələrini məğlub edərək taxtını möhkəmləndirdi (1590).
Ulm barışığı: Otuz illik müharibənin gedişində Fransa, İsveç və Bavariya arasında hərbi əməliyyatları müvəqqəti dayandıran Ulm sülh müqaviləsi imzalandı (1647).
Pambıqtəmizləyən maşının patenti: Amerikalı ixtiraçı Eli Uitni kənd təsərrüfatında və quldarlıq sistemində inqilab yaradan pambıqtəmizləyən maşın üçün rəsmi patent aldı (1794).
Albert Eynşteynin doğumu: Müasir fizikanın banisi, nisbilik nəzəriyyəsinin müəllifi və Nobel mükafatı laureatı Albert Eynşteyn Almaniyanın Ulm şəhərində dünyaya gəldi (1879).
Karl Marksın vəfatı: "Kapital" əsərinin və Kommunist Manifestinin müəllifi, marksizmin banisi Karl Marks London şəhərində vəfat etdi (1883).
Qızıl standartı aktı: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi ölkənin pul siyasətini qızıl ehtiyatlarına bağlayan tarixi "Qızıl Standartı Aktı"nı qəbul etdi (1900).
Sırbiya və Osmanlı sülhü: Birinci Balkan müharibəsindən sonra Sırbiya krallığı ilə Osmanlı imperiyası arasında sülh müqaviləsi rəsmən imzalandı (1914).
Alman kreyserinin batırılması: Birinci Dünya Müharibəsində Böyük Britaniya donanması Sakit okeanda Almaniyaya məxsus "Dresden" kreyserini batırdı (1915).
Tibb bayramının yaranması: Osmanlı imperiyasının paytaxtı İstanbulun işğalına etiraz olaraq tibb tələbələrinin başlatdığı nümayiş Türkiyə tarixində "Tibb Bayramı"nın əsasını qoydu (1919).
Kosta Rikada qatar faciəsi: Kosta Rikanın El Virilla körpüsündən keçən sərnişin qatarının relsdən çıxaraq çaya düşməsi nəticəsində 248 nəfər həlak oldu (1926).
Hindistanın ilk səsli filmi: Hindistan kinosu tarixində inqilab yaradan ilk səsli bədii film olan "Alam Ara" rəsmən kinoteatrlarda nümayiş olundu (1931).
Slovakiyanın müstəqilliyi: Nasist Almaniyasının birbaşa təzyiqi və dəstəyi ilə Slovakiya rəsmən Çexoslovakiyadan ayrılaraq öz müstəqilliyini elan etdi (1939).
Krakov gettosunun ləğvi: İkinci Dünya Müharibəsində Nasist Almaniyasının SS qüvvələri Polşanın Krakov şəhərindəki yəhudi gettosunu tamamilə ləğv edərək əhalini ölüm düşərgələrinə göndərdi (1943).
Bilefeldin bombalanması: Böyük Britaniya hərbi hava qüvvələri Almaniyanın Bilefeld şəhərindəki viaduku məhv etmək üçün tarixdə ilk dəfə 10 tonluq "Grand Slam" seysmik bombasını istifadə etdi (1945).
Filippində hərbi bazalar müqaviləsi: Amerika Birləşmiş Ştatları və Filippin hökumətləri arasında Amerikanın Filippindəki hərbi bazaları 99 il müddətinə icarəyə götürməsi barədə müqavilə imzalandı (1947).
Federal Təhqiqat Bürosunun siyahısı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Federal Təhqiqat Bürosu (FBI) cinayətkarlıqla mübarizədə yeni bir dövr başladaraq "Ən Çox Axtarılan 10 Qaçaq" siyahısını ilk dəfə tətbiq etdi (1950).
Seulun geri alınması: Koreya müharibəsinin gedişində Amerika Birləşmiş Ştatları və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı qüvvələri Cənubi Koreyanın paytaxtı Seulu kommunist qüvvələrindən rəsmən geri aldı (1951).
Nikita Xruşşovun yüksəlişi: İosif Stalinin ölümündən qısa müddət sonra Nikita Xruşşov Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi seçilərək hakimiyyətdəki mövqeyini gücləndirdi (1953).
Qızıl val mükafatı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Səsyazma Sənayesi Assosiasiyası tərəfindən musiqi sənayesində ilk dəfə olaraq "Qızıl Val" (Gold Record) mükafatı təqdim edildi (1958).
Con Kennedinin nəşinin köçürülməsi: Qətlə yetirilmiş Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Con Kennedinin cəsədi Arlinqton Milli Qəbiristanlığındakı daimi və əbədi məzarına köçürüldü (1967).
Pekin təyyarə qəzası: Çinin paytaxtı Pekində hərbi nəqliyyat təyyarəsinin fabrikə çırpılması nəticəsində onlarla işçi və hərbçi həlak oldu (1979).
Litani əməliyyatı: Fələstinli silahlıların hücumlarına cavab olaraq İsrail hərbi qüvvələri Cənubi Livan ərazisinə genişmiqyaslı işğalçı "Litani" əməliyyatına başladı (1978).
Varşavada təyyarə qəzası: Amerika Birləşmiş Ştatlarından Polşaya uçan "LOT Polish Airlines" sərnişin təyyarəsi Varşava hava limanına eniş edərkən qəzaya uğradı, 87 nəfər həlak oldu (1980).
Cənubi Afrika terroru: Cənubi Afrika Respublikasının kəşfiyyat agentləri Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda Afrika Milli Konqresinin qərargahını bombaladılar (1982).
Gerry Adamsın liderliyi: Şimali İrlandiya siyasətində mühüm fiqur olan Gerry Adams rəsmən Sinn Fein partiyasının lideri seçildi (1984).
Dünya Pi günü: Riyaziyyat həvəskarları tərəfindən San-Fransisko şəhərində ilk dəfə olaraq "Pi Günü" (3.14) rəsmi və elmi bir bayram kimi qeyd olunmağa başladı (1988).
Çin və Vyetnam dəniz toqquşması: Cənubi Çin dənizindəki Spratli adaları yaxınlığında Çin Xalq Respublikası və Vyetnam hərbi gəmiləri arasında qanlı toqquşma baş verdi (1988).
Amerika Birləşmiş Ştatlarında silah qadağası: Prezident Corc Buş (ata) ölkə daxilində hücum silahlarının idxalını qadağan edən tarixi icra sərəncamı imzaladı (1989).
Sovet İttifaqında prezidentlik institutu: Sovet İttifaqı Konstitusiyasına edilən tarixi dəyişikliklərlə kommunist partiyasının inhisarı ləğv edildi və rəsmi olaraq SSRİ Prezidenti postu yaradıldı (1990).
Birmingem altılığının azad edilməsi: Böyük Britaniyada terrorizm ittihamı ilə haqsız yerə 16 il həbsdə yatan altı İrlandiya vətəndaşının bəraət alaraq sərbəst buraxılması məhkəmə sistemində inqilab yaratdı (1991).
Linux əməliyyat sistemi: Kompüter texnologiyaları dünyasını kökündən dəyişən açıq mənbəli "Linux" əməliyyat sisteminin 1.0.0 versiyası rəsmən ictimaiyyətə təqdim edildi (1994).
Amerika astronavtı Rusiya gəmisində: Astronavt Norman Taqard Rusiya Federasiyasının "Soyuz" kosmik gəmisi ilə kosmosa uçan ilk Amerika Birləşmiş Ştatları vətəndaşı kimi tarixə düşdü (1995).
Antiterror fondu: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Bill Klinton İsraildə törədilən silsilə terror aktlarından sonra terrorizmlə mübarizə üçün İsrailə 100 milyon dollar ayrıldığını elan etdi (1996).
Hindistanda siyasi dəyişiklik: Sonya Qandi Hindistanın ən böyük siyasi qüvvəsi olan Hindistan Milli Konqresi partiyasının rəsmi prezidenti seçildi (1998).
Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının post-sovet təlimi: Hərbi ittifaq (NATO) tarixində ilk dəfə olaraq keçmiş Sovet İttifaqı ərazisində – Estoniyada rəsmi hərbi təlimlər keçirdi (2001).
Aşdod terror hücumu: İsrailin Aşdod liman şəhərində Fələstinli kamikadzelərin törətdiyi qoşa partlayış nəticəsində 10 mülki vətəndaş həlak oldu (2004).
Vladimir Putinin ikinci müddəti: Rusiya Federasiyasında keçirilən prezident seçkilərində Vladimir Putin səslərin mütləq əksəriyyətini qazanaraq ikinci dəfə dövlət başçısı seçildi (2004).
Sidr inqilabı: Livanda sabiq baş nazir Rəfiq Həririnin qətlindən sonra paytaxt Beyrutda bir milyondan çox insan Suriya qoşunlarının ölkədən çıxarılması tələbi ilə kütləvi etirazlara başladı (2005).
Əriha həbsxanasına hücum: İsrail hərbi qüvvələri Fələstinin Əriha şəhərindəki həbsxanaya basqın edərək fələstinli naziri qətlə yetirməkdə günahlandırılan məhbusları girov götürdü (2006).
Tibetdə qanlı iğtişaşlar: Çin Xalq Respublikasının tabeliyində olan Tibetin paytaxtı Lhasada hökumətə qarşı başlayan etirazlar qısa müddətdə kütləvi və qanlı iğtişaşlara çevrildi (2008).
Suriya vətəndaş müharibəsinin ildönümü: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və qlobal insan hüquqları qurumları Suriyada qanlı vətəndaş müharibəsinin üçüncü ilinin tamam olmasını dəhşətli hesabatlarla qeyd etdi (2014).
Vanuatuda tufan fəlakəti: Sakit okean dövləti olan Vanuatunu vuran 5-ci kateqoriyalı "Pam" siklonu ölkənin infrastrukturunu tamamilə darmadağın etdi (2015).
ExoMars kosmik missiyası: Avropa Kosmik Agentliyi və Rusiya tərəfindən müştərək hazırlanan "ExoMars Trace Gas Orbiter" kosmik aparatı Marsda həyat axtarışı üçün fəzaya buraxıldı (2016).
Angela Merkelin dördüncü müddəti: Almaniya Bundestaqında keçirilən səsvermə nəticəsində Angela Merkel dördüncü və sonuncu dəfə ölkənin rəsmi kansleri seçilərək and içdi (2018).
Böyük Britaniya və Rusiya diplomatik böhranı: Keçmiş casus Sergey Skripalın zəhərlənməsinə cavab olaraq Böyük Britaniya hökuməti 23 Rusiya diplomatını ölkədən qovmaq barədə sərt qərar qəbul etdi (2018).
Məktəblilərin silah əleyhinə tətili: Amerika Birləşmiş Ştatlarında orta məktəb şagirdləri silahlara nəzarət qanunlarının sərtləşdirilməsi tələbi ilə ölkəboyu kütləvi dərsi boykot (walkout) aksiyası keçirdilər (2018).
Stiven Hokinqin vəfatı: Bəşəriyyətin ən dahi nəzəri fiziklərindən biri, qara dəliklər və kainatın yaranması nəzəriyyələrinin müəllifi Stiven Hokinq 76 yaşında İngiltərədə vəfat etdi (2018).
Mozambikdə İday siklonu: Cənubi Afrika ölkələrini, xüsusən Mozambiki vuran dəhşətli "İday" siklonu mindən çox insanın ölümünə və milyonlarla insanın evsiz qalmasına səbəb oldu (2019).
Kiyev televiziya qülləsinin vurulması: Rusiya ordusu Ukraynanın paytaxtı Kiyevə hücumu zamanı şəhərin televiziya və rabitə qülləsini raket atəşinə tutaraq yayımı dayandırdı (2022).
Hondurasda zorakılıqla mübarizə: Honduras hökuməti ölkədə tüğyan edən narkokartellərə qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara başlamaq üçün ölkədə konstitusion hüquqları məhdudlaşdırdı (2024).
Avropa İttifaqının miqrant paktı: Avropa İttifaqı ölkələri qeyri-qanuni miqrasiyanın qarşısını almaq və sığınacaq qaydalarını sərtləşdirmək üçün yeni ortaq sazişin detallarını razılaşdırdı (2024).
Cənubi Koreya və Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi təlimləri: Koreya yarımadasında Şimali Koreyanın nüvə təhdidlərinə qarşı müttəfiqlərin genişmiqyaslı və ən böyük ortaq hərbi təlimləri başa çatdı (2024).
Haitidə beynəlxalq humanitar dəhliz: Haiti paytaxtında dövlət nəzarətinin itməsindən sonra Birləşmiş Millətlər Təşkilatı mülki əhaliyə ərzaq çatdırmaq üçün dəniz yolu ilə təcili humanitar dəhliz açdı (2024).
Qırmızı dənizdə gəmi təhlükəsizliyi: Amerika Birləşmiş Ştatları komandanlığı Yəməndə Husilərin atdığı çoxsaylı ballistik raketlərin və kamikadze dronların beynəlxalq sularda məhv edildiyini rəsmən açıqladı (2024).
Seneqalda amnistiya qanununun icrası: Seneqal prezidentinin imzaladığı amnistiya qanunu çərçivəsində yüzlərlə siyasi məhbus və müxalifət lideri rəsmən azadlığa buraxıldı (2024).
Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)
On Birinci Qlobal Bakı Forumu: Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakıda "Parçalanmış dünyanın bərpası" mövzusunda onlarla ölkənin sabiq və fəaliyyətdə olan dövlət başçılarının iştirak etdiyi XI Qlobal Bakı Forumu rəsmi olaraq öz işinə başladı (2024).
Albaniya Baş naziri ilə görüş: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Qlobal Bakı Forumunda iştirak etmək üçün ölkəmizə səfərə gəlmiş Albaniyanın Baş naziri Edi Ramanı rəsmən qəbul etdi və iki ölkə arasında əməkdaşlıq sənədləri müzakirə olundu (2024).
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının rəhbəri ilə müzakirə: Dövlət başçısı Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Baş direktoru Tedros Adhanom Qebreyesus ilə rəsmi görüş keçirərək COP29 çərçivəsində səhiyyə və iqlim məsələlərini müzakirə etdi (2024).
Azad edilmiş ərazilərdə nəqliyyat qərarı: Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti Şərqi Zəngəzur və Qarabağ iqtisadi rayonlarında yeni dəmir yolu və avtomobil xətlərinin rəqəmsal idarəetmə sisteminə keçirilməsi barədə rəsmi qərar qəbul etdi (2025).
Bərpa olunan enerji təməlqoyma mərasimi: Azərbaycan hökuməti və beynəlxalq enerji şirkətlərinin iştirakı ilə Xəzər dənizinin sahilində inşa ediləcək yeni və nəhəng külək enerjisi stansiyasının rəsmi təməlqoyma mərasimi keçirildi (2025).