BAKI,VOA
Tarix bu gün qlobal siyasi doktrinaların elan edildiyi, hərbi xəbərdarlıqların verildiyi və milli kimliklərin rəsmiləşdiyi qürurverici və təlatümlü bir gündür. 12 mart – qardaş Türkiyədə Mehmet Akif Ərsoyun yazdığı İstiqlal Marşının Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən rəsmi milli himn kimi qəbul edildiyi (1921) və illər sonra eyni tarixdə hərbçilərin hökumətə 12 Mart Muhtırası (xəbərdarlıq) verərək baş naziri istefaya məcbur etdiyi (1971) tarixi gündür. Qlobal siyasətdə isə bu gün Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Harri Trumanın Sovet İttifaqının genişlənməsinin qarşısını almaq üçün "Truman doktrinası"nı elan edərək Soyuq müharibənin əsasını qoyduğu (1947), Tim Berners-Linin isə Ümumdünya Şəbəkəsinin (World Wide Web) yaradılması təklifini verdiyi (1989) inqilabi bir tarixdir. Regional tariximizdə isə Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanın daxil edildiyi Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının yaradıldığı (1922) və Hafiz Əsədin Suriyada prezidentlik taxtına oturduğu (1971) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün 12 mart rəqəmsal iqtisadiyyat və kənd təsərrüfatında mühüm dövlət proqramlarının icra olunduğu təqvimdir. Qalatasaray-Fənərbaxça rəqabətinin başlanmasından Mumbay terroruna qədər – www.voa.az 12 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.
Bordonun işğalı: Napoleon müharibələrinin gedişində Britaniya imperiyasının qoşunları Fransanın strateji Bordo şəhərini rəsmən ələ keçirdi (1814).
San Marinoda tibbi inqilab: San-Marino Respublikası dünyada ilk dəfə olaraq bütün vətəndaşları üçün pulsuz və məcburi tibbi xidmət qanununu rəsmən qəbul etdi (1881).
Alüminiumun sənaye kəşfi: Dəyərli metal olan alüminiumun ucuz və sənaye miqyasında istehsalı üsulu ixtiraçılar tərəfindən dünyaya təqdim edildi (1889).
Koka Kolanın butulkada satışı: Dünyanın ən məşhur içkisi olan Koka-Kola (Coca-Cola) ilk dəfə olaraq şüşə butulkalarda kütləvi şəkildə satışa çıxarıldı (1894).
Sənaye inkişafı fərmanı: Rusiya imperatoru II Nikolay ölkədə iqtisadi geriliyi aradan qaldırmaq və sənayenin inkişafını təmin etmək üçün xüsusi fərman imzaladı (1896).
Ər Riyadın ələ keçirilməsi yürüşü: Ərəbistan yarımadasında Səud xanədanı Ər-Riyad şəhərini geri almaq və bölgədə mütləq hakimiyyət qurmaq üçün hərbi hücuma başladı (1901).
Qalatasaray və Fənərbaxça rəqabəti: Türkiyə futbolunun iki ən böyük nəhəngi olan Qalatasaray və Fənərbaxça klubları tarixdə ilk dəfə rəsmi matçda qarşı-qarşıya gəldi (1911).
Qız Skautları təşkilatı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında gənc qızların inkişafı və təlimi üçün "Qız Skautları" (Girl Guides) təşkilatının əsası qoyuldu (1912).
Avstraliyanın yeni paytaxtı: Avstraliya qitəsində yeni qurulan paytaxt şəhəri rəsmən Kanberra (Canberra) adlandırıldı və inşasına başlanıldı (1913).
Fevral inqilabının qələbəsi: Rusiya imperiyasında Petroqrad qarnizonunun əsgərləri üsyan edərək inqilabçı xalqın tərəfinə keçdi və Çar rejiminin sonunu gətirdi (1917).
Qafqazın müstəqilliyi müzakirəsi: Bakı şəhərində Müsavat partiyasının qərargahında Qafqazın Rusiya imperiyasından tam müstəqilliyi məsələsi ətrafında tarixi müzakirələr keçirildi (1918).
Ərzurumun azad edilməsi: Birinci Dünya Müharibəsinin gedişində Osmanlı ordusu Ərzurum şəhərini erməni işğalından və Rusiya təsirindən tamamilə azad etdi (1918).
Rusiya paytaxtının köçürülməsi: Sovet Rusiyasının paytaxtı təhlükəsizlik səbəbilə Petroqraddan rəsmən Moskvaya köçürüldü (1918).
İstiqlal Marşının qəbulu: Türkiyə Böyük Millət Məclisi şair Mehmet Akif Ərsoy tərəfindən yazılmış şeiri yekdilliklə Türkiyənin rəsmi milli himni (İstiqlal Marşı) olaraq qəbul etdi (1921).
Zaqafqaziya Federasiyası: Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanı birləşdirən Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının yaradılması haqqında ittifaq müqaviləsi imzalandı (1922).
Müqəddəs Fransisk bəndinin çökməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında nəhəng su bəndi çökdü və yaranan daşqın 400-dən çox insanın həyatına son qoydu (1928).
Duz yürüşünün başlanması: Hindistanın müstəqillik lideri Mahatma Qandi Britaniya imperiyasının duz vergisinə etiraz olaraq kütləvi "Duz yürüşü"nə (Dandi yürüşü) başladı (1930).
Kibrit kralının intiharı: Dünyanın ən böyük maliyyə fırıldaqlarından birinin müəllifi, İsveçli "kibrit kralı" İvar Kreuger Parisdə intihar etdi (1932).
Ocaq başı söhbətləri: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Franklin Ruzvelt Böyük Depressiya dövründə xalqa ümid vermək üçün ilk dəfə radioda "Ocaq başı söhbətləri" (Fireside chats) ilə çıxış etdi (1933).
Estoniyada hərbi çevriliş: Estoniyada Konstantin Pyats hərbi çevriliş vasitəsilə hakimiyyəti ələ keçirərək avtoritar rejim qurdu və parlamentin fəaliyyətini dayandırdı (1934).
Avstriyanın ilhaqı: Adolf Hitlerin rəhbərlik etdiyi Nasist Almaniyasının hərbi qüvvələri sərhədi keçərək Avstriyanı rəsmən ilhaq (Anşlüs) etməyə başladı (1938).
Vıborq şəhərinin bombalanması: Qış müharibəsi çərçivəsində Sovet İttifaqı qırıcıları Finlandiyanın strateji Vıborq şəhərini ağır şəkildə bombaladı (1940).
Moskva sülh müqaviləsi: Finlandiya və Sovet İttifaqı arasında Qış müharibəsini bitirən, lakin Finlandiyanın ərazi itkilərinə səbəb olan sülh müqaviləsi imzalandı (1940).
Truman doktrinası: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Harri Truman Konqresdə etdiyi çıxışla Yunanıstan və Türkiyəyə maliyyə yardımı edilməsini tələb etdi, bu qərar Soyuq müharibənin təməli olan "Truman doktrinası" kimi tarixə düşdü (1947).
Llandou təyyarə qəzası: Uelsdə idman azarkeşlərini daşıyan təyyarənin qəzaya uğraması nəticəsində 80 nəfər həlak oldu, bu, o dövrün ən böyük aviasiya faciəsi idi (1950).
İsrail baş nazirinin diplomatik səfəri: İsrail dövlətinin qurucusu və baş naziri David Ben-Qurion Amerika Birləşmiş Ştatlarına ilk dəfə rəsmi dövlət səfərini həyata keçirdi (1951).
Qadınların Lordlar Palatasına girişi: Böyük Britaniya tarixində ilk dəfə olaraq qadınlara Lordlar Palatasında rəsmən iştirak etmək və qərar vermək hüququ tanındı (1958).
İndoneziyada ordu nəzarəti: İndoneziya ordusunun komandirləri prezident sarayını mühasirəyə alaraq prezident Sukarnonu kommunistlərə qarşı sərt tədbirlər görməyə və səlahiyyətlərini təhvil verməyə məcbur etdi (1966).
Suxartonun prezidentliyi: General Suxarto İndoneziya parlamentinin qərarı ilə rəsmən prezident vəzifəsinin icrasına başladı və onilliklər sürəcək diktaturasını qurdu (1967).
Mavrikinin müstəqilliyi: Mavriki adası Böyük Britaniyanın əsarətindən qurtularaq rəsmən müstəqil dövlət olduğunu elan etdi (1968).
On İki Mart Muhtırası: Türkiyə Respublikasında ordu komandanlığı hökumətə rəsmi memorandum (muhtıra) verərək Baş nazir Süleyman Dəmirəli istefaya məcbur etdi (1971).
Hafiz Əsədin hakimiyyəti: Suriyada hərbi çevrilişlə hakimiyyətə gələn Hafiz Əsəd keçirilən rəsmi səsvermə ilə ölkənin prezidenti vəzifəsinə təsdiqləndi (1971).
Seriyalı qatilə ölüm hökmü: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Çikaqo şəhərində 33 gənci öldürən məşhur seriyalı qatil Con Ueyn Qeysi məhkəmə tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edildi (1980).
Silahların məhdudlaşdırılması danışıqları: Cenevrədə Amerika Birləşmiş Ştatları və Sovet İttifaqı nümayəndə heyətləri arasında strateji nüvə silahlarının azaldılmasına dair tarixi danışıqlar başladı (1985).
İspaniyada hərbi ittifaq referendumu: İspaniya xalqı keçirilən ümumxalq referendumunda ölkənin Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatında (NATO) qalmasını dəstəklədi (1986).
World Wide Web inqilabı: Britaniyalı kompüter alimi Tim Berners-Li Cenevrədəki CERN laboratoriyasında informasiya mübadiləsini asanlaşdıracaq "World Wide Web" (WWW) sisteminin ilk layihəsini təqdim etdi (1989).
Cənubi Afrikada aparteid referendumu: Cənubi Afrika Respublikasında ağdərili əhali arasında irqçi aparteid sisteminin ləğvi və islahatların davamı üçün səsvermə keçirildi (1992).
Mavrikinin respublika elanı: Mavriki dövləti Britaniya kraliçasının rəmzi hakimiyyətini ləğv edərək rəsmən respublika sisteminə keçdi (1992).
Şuşanın bombalanması: Birinci Qarabağ müharibəsinin gedişində Ermənistan silahlı qüvvələri azərbaycanlıların məskunlaşdığı tarixi Şuşa şəhərini ağır qrad qurğularından atəşə tutdu (1992).
Mumbay partlayışları: Hindistanın Mumbay şəhərində terrorçular tərəfindən təşkil edilən 13 sinxron avtomobil partlayışı nəticəsində 257 nəfər həlak oldu, yüzlərlə insan yaralandı (1993).
Şimali Koreyanın nüvə qərarı: Şimali Koreya rəhbərliyi qlobal təhlükəsizlik sisteminə zərbə vuraraq Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsindən rəsmən çıxacağını elan etdi (1993).
Rusiya konstitusiya böhranı: Rusiya prezidenti Boris Yeltsin Xalq Deputatları Qurultayından etiraz edərək erkən çıxdı və ölkədə dərin siyasi və konstitusiya böhranı yarandı (1993).
İngiltərə kilsəsində qadın rahibələr: İngiltərə Anqlikan kilsəsi əsrlər boyu davam edən qadağanı ləğv edərək tarixində ilk dəfə qadınları rəsmən rahibə kimi təqdis etdi (1994).
Qazi məhəlləsi hadisələri: Türkiyənin İstanbul şəhərindəki Qazi məhəlləsində qəhvəxanaların silahlı şəxslər tərəfindən darandığı təxribat nəticəsində günlərlə davam edəcək kütləvi iğtişaşlar və qətliamlar başladı (1995).
Şərqi Avropanın hərbi ittifaqa qəbulu: Keçmiş Varşava Müqaviləsi təşkilatının üzvləri olan Macarıstan, Polşa və Çexiya rəsmən Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına qəbul edildi (1999).
Kəşmirdə hərbi hücum: Pakistan ordusu Kəşmir bölgəsində Hindistan hərbi postlarına qəfil və kütləvi hücum təşkil edərək sərhəd müharibəsini alovlandırdı (1999).
Roma Papasının tarixi üzrü: Roma Papası II İohann Pavel Vatikan tarixində ilk dəfə olaraq katolik kilsəsinin keçmişdə törətdiyi günahlara və zülmlərə görə bəşəriyyətdən rəsmən üzr istədi (2000).
İspaniyada sağçıların qələbəsi: İspaniyada keçirilən ümumi seçkilərdə Xose Mariya Aznarın rəhbərlik etdiyi Xalq Partiyası mütləq səs çoxluğu qazanaraq hökuməti qurdu (2000).
Serbiya baş nazirinin qətli: Serbiya hökumətinin Avropayönümlü islahatçı baş naziri Zoran Cincic Belqradda hökumət binası qarşısında mütəşəkkil cinayətkar qrupun snayperi tərəfindən qətlə yetirildi (2003).
Cənubi Koreya prezidentinin impiçmenti: Cənubi Koreya parlamenti ölkə tarixində ilk dəfə olaraq prezident No Mu Henə qarşı qanunsuz seçki kampaniyası ittihamı ilə impiçment qərarı qəbul etdi (2004).
Suriyada Qamışlı iğtişaşları: Suriyanın şimalındakı Qamışlı şəhərində futbol matçı zamanı ərəb və kürd tərəfdarları arasında başlayan qarşıdurma qısa müddətdə kütləvi qırğına çevrildi (2004).
Yunanıstanın yeni prezidenti: Yunanıstan parlamentində keçirilən səsvermə nəticəsində Karolos Papulyas rəsmən ölkənin prezidenti seçilərək and içdi (2005).
Maliyyə piramidasının etirafı: Amerikalı maliyyəçi Bernard Meydoff məhkəmədə 65 milyard dollarlıq tarixin ən böyük "Ponzi" sxemi fırıldaqçılığını etdiyini rəsmən etiraf etdi (2009).
Fukuşima nüvə fəlakətinin dərinləşməsi: Yaponiyada baş vermiş 9.0 ballıq zəlzələdən bir gün sonra Fukuşima Daiiçi atom elektrik stansiyasının reaktorlarında partlayış baş verdi və radiasiya sızıntısı kritik həddə çatdı (2011).
Katolik kilsəsinin Konklavı: Roma Papası XVI Benediktin istefasından sonra yeni rəhbəri seçmək üçün Vatikanda kardinalların iştirakı ilə rəsmi Konklav toplandı (2013).
Nyu Yorkda qaz partlayışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərindəki Manhetten ərazisində qaz sızması nəticəsində iki yaşayış binası çökdü, səkkiz nəfər həlak oldu (2014).
Boko Haramın İŞİD-ə qoşulması: Nigeriyada minlərlə insanın ölümünə səbəb olan Boko Haram terror təşkilatı İraq və Şam İslam Dövləti (İŞİD) qruplaşmasının xilafətinə rəsmən sadiqlik andı içdi (2015).
Qəzzada hərbi əməliyyat: Fələstin İslami Cihad qruplaşmasının raket hücumlarına cavab olaraq İsrail hərbi hava qüvvələri Qəzza zolağında bir sıra strateji hədəfləri vurdu (2016).
Nepalda təyyarə qəzası: Nepalın paytaxtı Katmanduda Banqladeş hava yollarına məxsus sərnişin təyyarəsi eniş zamanı alovlanaraq qəzaya uğradı, 51 nəfər həlak oldu (2018).
Əlcəzairdə kütləvi etirazlar: Əlcəzairdə səhhəti ağır olan prezident Əbdüləziz Buteflikanın beşinci dəfə namizədliyini irəli sürməsinə qarşı ölkə daxilində milyonlarla insanın qatıldığı nümayişlər başladı (2019).
Qlobal bazarlarda Qara Cümə axşamı: Koronavirus pandemiyasının iqtisadiyyata vurduğu zərbə və neft qiymətlərinin çökməsi nəticəsində qlobal səhm bazarlarında tarixin ən böyük enişlərindən biri yaşandı (2020).
Honq Konqda seçki dəyişikliyi: Çin hökuməti Honq-Konqun seçki sistemində demokratik müxalifətin iştirakını məhdudlaşdıran və mütləq nəzarəti təmin edən köklü dəyişiklikləri təsdiqlədi (2021).
Mariupolda məscidin vurulması: Rusiya hərbi qüvvələri Ukraynanın mühasirədə olan Mariupol şəhərində aralarında uşaqların da olduğu dinc əhalinin sığındığı Qanuni Sultan Süleyman məscidini artilleriya atəşinə tutdu (2022).
Səudiyyə Ərəbistanında rekord gəlir: Qlobal enerji böhranı fonunda Səudiyyə Ərəbistanının dövlət neft şirkəti "Aramco" 161 milyard dollarlıq tarixi rekord xalis gəlir əldə etdiyini rəsmən açıqladı (2023).
Qəzzaya dəniz yolu ilə yardım: Qəzza zolağında yaranmış dəhşətli aclıq böhranının qarşısını almaq üçün Avropa ölkələri və beynəlxalq qurumlar tərəfindən dəniz dəhlizi vasitəsilə ilk humanitar yardım gəmisi yola salındı (2024).
Amerika Birləşmiş Ştatlarında prezident namizədlərinin təsdiqi: Co Bayden və Donald Tramp öz partiyalarının ilkin seçkilərində lazımi nümayəndə sayını toplayaraq rəsmən prezidentliyə namizəd statusunu qazandılar (2024).
Haiti böhranında təxliyə: Haiti paytaxtı Port-o-Prensdə narkokartellərin həyata keçirdiyi qətliamlar və dövlət institutlarının çökməsi səbəbindən beynəlxalq missiya nümayəndələri təcili təxliyə edildi (2024).
Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)
Kənd təsərrüfatı dövlət proqramı: Azərbaycan Respublikasının regionlarında ərzaq təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə "Kənd təsərrüfatı texnologiyalarının inkişafı" dövlət proqramının icrasına rəsmən başlanıldı (2024).
Kibertəhlükəsizlik forumu: Bakı şəhərində Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin təşəbbüsü ilə dövlət və özəl sektorun iştirak etdiyi genişmiqyaslı beynəlxalq kibertəhlükəsizlik forumu öz işinə başladı (2024).
Rəqəmsal manat qərarı: Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı ölkənin maliyyə sistemini modernləşdirmək məqsədilə milli valyutanın rəqəmsal versiyasının (rəqəmsal manat) rəsmi sınaq mərhələsinə başladığını elan etdi (2025).
Ağdamda yeni sənaye müəssisəsi: Qarabağ iqtisadi rayonunda, xüsusən işğaldan azad edilmiş Ağdam şəhərində yüzlərlə iş yeri yaradan yeni böyük toxuculuq və sənaye müəssisəsinin rəsmi açılış mərasimi keçirildi (2025).