BAKI,VOA

Tarix bu gün qanlı diktatorların ölümünə, dünyanı iki yerə bölən siyasi bəyanatlara və böyük elmi kəşflərə şahidlik edib. 5 mart – 30 ildən çox Sovet İttifaqına qanla rəhbərlik etmiş diktator İosif Stalinin vəfat etdiyi (1953) və milyonlarla insanın repressiya qorxusundan qurtulduğu tarixi gündür. Qlobal siyasət səhnəsində isə bu gün Böyük Britaniyanın sabiq baş naziri Uinston Çörçillin Amerika Birləşmiş Ştatlarında məşhur "Dəmir pərdə" çıxışını edərək (1946) Soyuq müharibənin başladığını dünyaya elan etdiyi təqvimdir. Bu gün həmçinin minlərlə polşalı zabitin öldürüldüyü Katın qətliamı qərarının verildiyi (1940), Venesuela prezidenti Uqo Çavesin həyata göz yumduğu (2013) və Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın İdlib atəşkəsi barədə razılığa gəldiyi (2020) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 5 mart dövlət rəhbərliyinin Qarabağda yaşıl enerji və Xankəndidə bərpa işləri ilə bağlı strateji rəsmi qərarlar verdiyi qürurverici bir gündür. Boston qətliamından Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinə qədər – www.voa.az 5 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Roma imperatorunun yürüşü: Roma imperatoru Yulian Fars imperiyasına qarşı 90 minlik ordu ilə həlledici hərbi yürüşə başladı (363).

Nasir Xosrovun Qüds səfəri: Məşhur fars şairi və mütəfəkkiri Nasir Xosrov Qüds (Yerusəlim) şəhərinə tarixi səyahətini həyata keçirdi (1046).

Boston qətliamı: Şimali Amerikada İngiltərə əsgərləri kütləyə atəş açaraq 5 mülki vətəndaşı öldürdü, bu hadisə Amerika inqilabının qığılcımı oldu (1770).

İngiltərə və Birma müharibəsi: Britaniya imperiyası Hindistandakı mövqelərini genişləndirmək üçün rəsmən Birinci İngiltərə-Birma müharibəsinə başladı (1824).

Samuel Koltun inqilabı: Amerikalı ixtiraçı Samuel Kolt altı güllə tutumlu revolver tapançasının ilk kütləvi istehsal modelini təqdim etdi (1836).

Rusiya imperiyasında islahat cəhdləri: Rusiya çarı II Aleksandr ölkə daxilində yerli idarəetmə orqanları olan zemstvoların yaradılması haqqında fərman imzaladı (1864).

Bolqarıstanın paytaxtı: Osmanlı imperiyasından azad olunduqdan sonra Sofiya şəhəri rəsmən Bolqarıstanın paytaxtı elan edildi (1879).

İtaliya ordusunun hava hücumu: Tarixdə ilk dəfə olaraq İtaliya hərbi qüvvələri Osmanlı imperiyasına qarşı Liviya müharibəsində hava şarlarından istifadə etdi (1912).

Sovet Rusiyasının paytaxtının köçürülməsi: Bolşevik hökuməti Almaniya təhlükəsindən qorunmaq üçün paytaxtı Petroqraddan Moskvaya köçürmək barədə rəsmi qərar qəbul etdi (1918).

İspaniyada faşist hərəkatı: İspaniyada Xose Antonio Primo de Riveranın rəhbərliyi ilə radikal millətçi Falange partiyasının əsası qoyuldu (1931).

Almaniya seçkilərində Nasist qələbəsi: Adolf Hitlerin rəhbərlik etdiyi Nasist partiyası (NSDAP) parlament seçkilərində səslərin 44 faizini toplayaraq hakimiyyətini mütləqləşdirdi (1933).

Katın qətliamı qərarı: Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının Siyasi Bürosu İosif Stalinin təsdiqi ilə 22 mindən çox polşalı hərbi əsirin və ziyalının gizli şəkildə güllələnməsi barədə sənədi imzaladı (1940).

Dəmir pərdə çıxışı: Böyük Britaniyanın sabiq baş naziri Uinston Çörçill Amerika Birləşmiş Ştatlarının Missuri ştatında çıxış edərək Avropanı bölən "Dəmir pərdə"nin yarandığını bildirdi və Soyuq müharibə rəsmən başladı (1946).

Koreya müharibəsi irəliləyişi: Amerika Birləşmiş Ştatları və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı qüvvələri Koreya yarımadasında kommunistlərə qarşı kütləvi əks-hücuma keçdi (1951).

İosif Stalinin vəfatı: Milyonlarla insanın ölümünə səbəb olmuş qanlı diktator, Sovet İttifaqının rəhbəri İosif Stalin rəsmən vəfat etdi və bütün ölkədə kütləvi matəm elan olundu (1953).

Sergey Prokofyevin ölümü: Dünya şöhrətli rus bəstəkarı Sergey Prokofyev Stalinlə eyni gündə dünyasını dəyişdi, lakin diktatorun ölümünə görə onun dəfni səssiz keçdi (1953).

Kuba inqilabının simvolu: Fotoqraf Alberto Korda Havanada keçirilən mitinqdə Çe Gevaranın dünyaca məşhur "Guerrillero Heroico" adlı portretini çəkdi (1960).

Suriya iqtisadiyyatının milliləşdirilməsi: Suriyada Baas partiyası hökuməti ölkədəki bütün xarici və özəl neft, sənaye şirkətlərini milliləşdirmək qərarı verdi (1966).

Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının təşəbbüsü ilə hazırlanan və nüvə silahlarının məhdudlaşdırılmasını hədəfləyən beynəlxalq müqavilə rəsmən qüvvəyə mindi (1970).

Yom Kippur müharibəsinin nəticələri: İsrail hərbi qüvvələri atəşkəs razılaşmasına əsasən Süveyş kanalının qərb sahilindən geri çəkilməyə başladı (1974).

Kosmosa Yupiter missiyası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Voyager 1" kosmik aparatı Yupiter planetinə ən yaxın məsafəyə çataraq bəşəriyyətə tarixi fotolar ötürdü (1979).

Venera səthinə eniş: Sovet İttifaqına məxsus "Venera 14" kosmik stansiyası Venera planetinin səthinə uğurla enərək ilk rəngli mənzərələri Yerə göndərdi (1982).

Böyük Britaniyada mədənçilər tətili: Marqaret Tetçer hökumətinin siyasətinə qarşı ölkə tarixinin ən böyük və ən uzunmüddətli mədənçilər tətili başladı (1984).

Körfəz müharibəsi əsirləri: İraq hökuməti müharibə zamanı əsir götürdüyü koalisiya qüvvələrinin əsgərlərini beynəlxalq Qırmızı Xaç komitəsinə təhvil verdi (1991).

Azərbaycan torpaqlarında hərbi əməliyyatlar: Ermənistan silahlı qüvvələri Xocalı soyqırımından dərhal sonra Qarabağın digər yaşayış məntəqələrinə hücumları daha da intensivləşdirdi (1992).

Şri-Lankada terror aktı: Şri-Lankanın paytaxtı Kolombo şəhərində avtobusda törədilən partlayış nəticəsində 30-dan çox mülki insan həlak oldu (1998).

Ayda suyun kəşfi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının NASA agentliyi "Clementine" kosmik zondunun məlumatlarına əsasən Ayın qütblərində donmuş su ehtiyatlarının tapıldığını rəsmən elan etdi (1998).

Məkkədə izdiham faciəsi: Səudiyyə Ərəbistanının Məkkə şəhərində Həcc ziyarəti zamanı yaranan dəhşətli izdihamda 35 zəvvar həlak oldu (2001).

İsraildə terror hücumu: İsrailin Hayfa şəhərində sərnişin avtobusuna edilən intiharçı hücumunda 17 nəfər öldü, onlarla insan yaralandı (2003).

Çin Milli Xalq Konqresi: Çin rəhbərliyi konstitusiyaya özəl mülkiyyətin qorunması ilə bağlı inqilabi dəyişiklikləri daxil edən sessiyanı başlatdı (2004).

İraqda silsilə partlayışlar: Bağdadın məşhur Mutənəbbi küçəsində minalanmış avtomobilin partladılması nəticəsində 30-dan çox insan, əsasən də ziyalılar və kitab satıcıları həlak oldu (2007).

Uqo Çavesin vəfatı: Venesuela prezidenti Uqo Çaves 14 illik mütləq hakimiyyətdən sonra ağır xərçəng xəstəliyindən vəfat etdi və ölkədə yeddi günlük matəm elan olundu (2013).

Yəməndə qocalar evinə hücum: Yəmənin Ədən şəhərində İŞİD terrorçuları qocalar evinə silahlı basqın edərək 16 nəfəri, o cümlədən 4 xristian rahibəni amansızcasına öldürdü (2016).

Şimali Koreyanın raket sınağı: Şimali Koreya ordusu beynəlxalq sanksiyalara məhəl qoymayaraq Yapon dənizinə doğru ardıcıl dörd ballistik raket atdı (2017).

Koreyalararası tarixi səfər: Cənubi Koreya nümayəndə heyəti Şimali Koreya lideri Kim Çen Inla tarixi sülh danışıqları aparmaq üçün Pxenyana səfər etdi (2018).

Suriyada İdlib atəşkəsi: Rusiya prezidenti Vladimir Putin və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Moskvada altı saatlıq gərgin danışıqlardan sonra İdlib bölgəsində atəşkəs barədə rəsmi razılığa gəldilər (2020).

Roma Papasının İraq səfəri: Roma Papası Fransisk Vatikan tarixində ilk dəfə olaraq İraqa rəsmi və tarixi sülh səfərinə başlayaraq müsəlman din xadimləri ilə görüşdü (2021).

Ukraynada Mariupol mühasirəsi: Rusiya hərbi qüvvələri Ukraynanın Mariupol şəhərini tam mühasirəyə alaraq mülki əhalinin təxliyəsi üçün humanitar dəhlizlərin açılmasını atəşlə dayandırdı (2022).

Avropa İttifaqı qaçqın direktivi: Avropa İttifaqı Ukraynadan müharibə səbəbindən qaçan milyonlarla qaçqına müvəqqəti qorunma və işləmək statusu verən xüsusi qərarı təsdiqlədi (2022).

Pakistan məscidində terror: Peşəvər şəhərində şiə məscidinə cümə namazı zamanı İŞİD tərəfindən edilən intiharçı hücumunda 63 nəfər həlak oldu (2022).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının okean qərarı: Birləşmiş Millətlər Təşkilatında onilliklər sürən gərgin danışıqlardan sonra dəniz biomüxtəlifliyini qorumaq üçün "Açıq Dənizlər Müqaviləsi" imzalandı (2023).

Çin rəhbərliyinin iqtisadi planı: Çin Milli Xalq Konqresinin illik sessiyasında ölkənin iqtisadi artım hədəfləri və müdafiə büdcəsinin milyardlarla dollar artırılması elan edildi (2024).

Haitidə fövqəladə vəziyyət: Haiti paytaxtında silahlı dəstələrin mərkəzi həbsxanalara hücumu və minlərlə məhbusun qaçması səbəbindən ölkədə fövqəladə vəziyyət və komendant saatı elan edildi (2024).

Almaniya ordusunda səs sızması: Almaniya hərbi hava qüvvələri zabitlərinin Ukraynaya "Taurus" raketlərinin verilməsi ilə bağlı gizli səs yazısının Rusiyaya sızması qlobal diplomatik qalmaqala səbəb oldu (2024).

Fransa konstitusiyasında abort: Fransa parlamenti xüsusi birgə sessiyada qadınların abort hüququnu ölkənin konstitusiyasına daxil edən qanunu rəsmən dərc etdi və qüvvəyə mindirdi (2024).

Qəzzada humanitar böhran: Qəzza zolağında davam edən bombardmanlar fonunda Birləşmiş Millətlər Təşkilatı uşaqlar arasında kütləvi aclıq və susuzluq barədə son dərəcə kritik xəbərdarlıq etdi (2024).

Seneqal seçki gərginliyi: Seneqalda hökumət seçkilərin yeni tarixini müəyyənləşdirmək və siyasi böhranı yumşaltmaq üçün müxalifətlə danışıqlara başladı (2024).

Amerika Birləşmiş Ştatları Super Çərşənbə: Amerika Birləşmiş Ştatlarında prezident seçkiləri çərçivəsində onlarla ştatda eyni vaxtda həlledici ilkin səsvermə (Super Tuesday) keçirildi (2024).

Türkiyə inflyasiya göstəriciləri: Türkiyə Statistika Qurumu fevral ayı üçün ölkə üzrə rəsmi inflyasiya rəqəmlərini açıqlayaraq iqtisadi siyasətin istiqamətini müəyyən etdi (2024).

Kosmosda yeni missiya: Amerika Birləşmiş Ştatlarının SpaceX şirkəti "Crew-8" missiyası çərçivəsində dörd astronavtı Beynəlxalq Kosmik Stansiyaya uğurla göndərdi (2024).

İsveç NATO üzvlüyü: Macarıstan prezidenti İsveçin Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına daxil olmasını təsdiqləyən sənədi imzalayaraq rəsmi proseduru yekunlaşdırdı (2024).

Sudan vətəndaş müharibəsi: Sudanda mülki hökumətin qurulmasına mane olan ordu ilə Çevik Dəstək Qüvvələri arasında paytaxt Xartum ətrafında şiddətli döyüşlər bərpa olundu (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Xankəndidə bərpa işləri: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Xankəndi şəhərində yeni təhsil, səhiyyə obyektlərinin inşası və əhalinin qayıdışı barədə mühüm sərəncam imzaladı (2025).

Azərbaycan və Türkiyə iqtisadi forumu: Bakı şəhərində Azərbaycan və Türkiyə arasında müdafiə sənayesi və ticarət dövriyyəsinin artırılması üzrə rəsmi işgüzar forum keçirildi və yeni müqavilələr imzalandı (2025).

İranın Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanına dron hücumu: Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanına dron hücumu olub. İran ərazisindən uçan dron aeroportun binasına və Babək rayon Şəkərabad kənd tam orta məktəbin yaxınlığına düşərək partlayıb.Hadisə nəticəsində 4 mülki şəxs xəsarət alıb. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin hadisə ilə bağlı bəyanat yayaraq İran İslam Respublikası tərəfindən qısa müddət ərzində qeyd olunan məsələyə aydınlıq gətirilməsini, buna izahat verməsini və bu kimi halların gələcəkdə təkrarlanmaması üçün zəruri təxirəsalınmaz tədbirlər görməyi tələb edib (2026).