BAKI,VOA

Tarix bu gün imperiyaların təməlinin sarsıldığı, qlobal xəritələrin yenidən cızıldığı və böyük elmi-siyasi inqilabların baş verdiyi gündür. 3 mart – Türkiyə Respublikasında Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə Osmanlı xanədanının sürgün edildiyi, dinlə dövlət işlərinin ayrıldığı və xilafətin rəsmən ləğv olunduğu (1924) tarixi gündür. Eyni gündə Yaxın Şərqin taleyini və qlobal iqtisadiyyatı əbədi dəyişdirən mühüm bir hadisə – Səudiyyə Ərəbistanında ilk dəfə neftin kəşf edilməsi (1938) qeydə alınıb. Qlobal miqyasda isə bu gün Sovet Rusiyasının Birinci Dünya Müharibəsindən çıxdığı Brest-Litovsk sülh müqaviləsinin imzalandığı (1918), məşhur "Time" jurnalının ilk dəfə nəşr edildiyi (1923) və Paris yaxınlığında 346 nəfərin ölümü ilə nəticələnən Türk Hava Yollarına məxsus təyyarənin qəzaya uğradığı (1974) təqvimdir. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 3 mart dövlət rəhbərliyinin işğaldan azad edilmiş ərazilərdə infrastruktur layihələrini və beynəlxalq əməkdaşlıq sənədlərini təsdiqlədiyi qürurverici bir gündür. Bosniyanın müstəqilliyindən Ay missiyalarına qədər – www.voa.az 3 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Vergilərə qarşı Maillotin üsyanı: Fransanın paytaxtı Parisdə ağır vergilərə etiraz edən xalq üsyan qaldıraraq şəhəri nəzarətə götürdü (1382).

Toro döyüşü: Kastiliya ardıcıllıq müharibəsində İzabella və Ferdinand qüvvələri Portuqaliya ordusunu məğlub edərək İspaniyanın birləşməsini təmin etdi (1476).

Rio-de-Janeyro şəhərinin yaradılması: Portuqaliyalı dənizçilər və kolonizatorlar Braziliya sahillərində Rio-de-Janeyro şəhərinin əsasını qoydular (1565).

Məmlüklərin qətliamı: Qavalalı Mehmed Əli Paşa Qahirə qalasında təşkil etdiyi ziyafətdə yüzlərlə Məmlük liderini pusquya salaraq qətlə yetirdi və Misirdə təkbaşına hakimiyyətini möhkəmləndirdi (1811).

Florida ştatı: Amerika Birləşmiş Ştatları ərazisinə qəbul edilən Florida ölkənin 27-ci ştatı oldu (1845).

İkinci Tiryək müharibəsi: Fransa və Böyük Britaniya Çin imperiyasına qarşı müharibə elan edərək ticarət yollarını güclə açmağa çalışdılar (1857).

Təhkimçilik hüququnun ləğvi Rusiya: Rusiya imperatoru II Aleksandr kəndliləri feodal asılılığından azad edən tarixi manifesti imzaladı (Yuli təqvimi ilə 19 fevral) (1861).

Karmen operasının premyerası: Fransız bəstəkarı Jorj Bizenin dünya şöhrətli "Karmen" operası ilk dəfə Parisdə səhnəyə qoyuldu (1875).

San-Stefano müqaviləsi: Rusiya imperiyası ilə Osmanlı imperiyası arasında imzalanan müqavilə ilə Serbiya, Monteneqro, Rumıniya və Bolqarıstanın müstəqilliyi rəsmən tanındı (1878).

Buzüstü hokkey tarixi: Kanadanın Monreal şəhərində ilk dəfə olaraq qapalı məkanda mütəşəkkil buzüstü hokkey oyunu keçirildi (1875).

Adoua döyüşü Efiopiya: Efiopiya ordusu həlledici döyüşdə İtaliya qüvvələrini darmadağın edərək Afrikada müstəmləkəçiliyə qarşı ən böyük qələbələrdən birini qazandı (1896).

Dumanın yaradılması vədi: Rusiya çarı II Nikolay kütləvi etirazların qarşısını almaq üçün məşvərətçi statuslu Dövlət Dumasının yaradılmasına razılıq verdi (1905).

Qadınların səsvermə hüququ yürüşü: Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtı Vaşinqtonda qadın hüquqları müdafiəçilərinin minlərlə insanın iştirakı ilə tarixi yürüşü baş tutdu (1913).

Fevral inqilabının qızışması: Rusiya imperiyasının paytaxtı Petroqradda çörək qıtlığına və müharibəyə qarşı kütləvi tətillər Çar rejiminin çöküşünü sürətləndirdi (1917).

Brest-Litovsk sülh müqaviləsi: Sovet Rusiyası ilə Almaniya, Avstriya-Macarıstan və Osmanlı imperiyaları arasında müqavilə imzalandı, Osmanlı imperiyası Qars, Ərdəhan və Batumu geri aldı (1918).

Koreyada bir mart hərəkatı: Koreya xalqı Yaponiya imperiyasının müstəmləkə hakimiyyətinə qarşı sülhsevər müstəqillik bəyannaməsini oxuyaraq kütləvi "Samil" hərəkatına başladı (1919).

Time jurnalının ilk nəşri: Dünya mətbuatının ən nüfuzlu nəşrlərindən olan "Time" xəbər jurnalı Amerika Birləşmiş Ştatlarında fəaliyyətə başladı (1923).

Xilafətin ləğv edilməsi Türkiyə: Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən qəbul edilən qanunla Osmanlı xilafəti rəsmən ləğv edildi və xanədan üzvləri ölkədən sürgün edildi (1924).

Tövhid-i Tədrisat qanunu: Türkiyədə təhsilin dünyəviləşdirilməsi və milliləşdirilməsi üçün qəbul edilən tarixi qanun qüvvəyə mindi (1924).

Şəriət və vəqflər nazirliyinin ləğvi: Türkiyədə din və dövlət işlərinin ayrılması istiqamətində mühüm addım atıldı, Diyanət İşləri İdarəsi yaradıldı (1924).

Erkan-ı Harbiye-i Umumiye vəkalətinin ləğvi: Türkiyə ordusunun siyasətdən ayrılması məqsədilə hərbi rəhbərlik mülki hökumətin tabeliyinə verildi (1924).

Fiume azad dövləti: İtaliyadakı faşist hökuməti müstəqil Fiume dövlətini rəsmən ilhaq etdi (1924).

Amerika Birləşmiş Ştatları milli himni: "The Star-Spangled Banner" mahnısı Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi tərəfindən rəsmi milli himn olaraq təsdiqləndi (1931).

Sanriku zəlzələsi Yaponiya: Yaponiyada baş verən dəhşətli zəlzələ və sunami nəticəsində 3 minə yaxın insan həyatını itirdi (1933).

Səudiyyə Ərəbistanında neft kəşfi: Amerikanın "Standard Oil" (Chevron) şirkəti Səudiyyə Ərəbistanında ilk kommersiya əhəmiyyətli neft yatağını aşkar edərək dünya iqtisadiyyatını dəyişdirdi (1938).

Qandi aclıq aksiyası: Hindistanın müstəqillik lideri Mahatma Qandi Britaniya hakimiyyətinin avtokratik idarəçiliyinə etiraz olaraq ölümcül aclıq aksiyasına başladı (1939).

Bolqarıstan Berlin paktına qoşuldu: Bolqarıstan rəsmən Üçlər Paktına imza ataraq İkinci Dünya Müharibəsində Nasist Almaniyasının müttəfiqi oldu (1941).

Qərbi Avstraliyanın bombalanması: İkinci Dünya Müharibəsində Yaponiya qırıcıları Avstraliyanın qərbindəki Brum şəhərini bombalayaraq onlarla insanı öldürdü (1942).

London metrosu faciəsi: İkinci Dünya Müharibəsi zamanı hava həyəcanı siqnalından panikaya düşən 173 nəfər Londonun Bethnal Green metro stansiyasında basırıqda həlak oldu (1943).

Naximov və Uşakov ordenləri: Sovet İttifaqında hərbi dəniz qüvvələrinin zabitləri üçün ali mükafatlar təsis edildi (1944).

Finlandiyanın müharibə elanı: Finlandiya uzun sürən bitərəflikdən sonra rəsmən Nasist Almaniyasına qarşı müharibə elan etdi (1945).

Elvis Preslinin debütü: Rok-n-rollun kralı Elvis Presli ilk dəfə olaraq televiziya ekranlarında çıxış edərək kütləvi populyarlıq qazandı (1955).

Mərakeş kralının taxta çıxması: II Həsən atasının ölümündən sonra rəsmən Mərakeş kralı elan olundu (1961).

Apollon 9 missiyası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının NASA agentliyi tərəfindən Ay modulunun ilk orbit sınaqları üçün "Apollon 9" kosmik gəmisi fəzaya buraxıldı (1969).

Robert Kennedinin qatili: Amerika Birləşmiş Ştatlarında senator Robert Kennediyə sui-qəsd etdiyini etiraf edən Sirhan Sirhan məhkəmə tərəfindən təqsirli bilindi (1969).

Türk Hava Yolları təyyarəsinin qəzası: Paris yaxınlığında Türk Hava Yollarına məxsus DC-10 tipli sərnişin təyyarəsi texniki nasazlıq səbəbindən meşəliyə çırpıldı, göyərtədəki 346 nəfərin hamısı həlak oldu (1974).

Zimbabvedə seçkilər: Böyük Britaniyanın nəzarəti altında keçirilən ilk ümumi seçkilərdə Robert Muqabenin partiyası böyük səs çoxluğu qazandı (1980).

Santyaqo zəlzələsi: Çilinin paytaxtı Santyaqo yaxınlığında 8.0 bal gücündə dağıdıcı zəlzələ baş verdi, yüzlərlə insan həlak oldu (1985).

Latviya və Estoniya referendumları: Sovet İttifaqının tərkibindəki Latviya və Estoniya respublikalarında əhali səsvermə ilə dövlət müstəqilliyini bərpa etməyə qərar verdi (1991).

Rodni Kinq insidenti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Los-Anceles şəhərində polislərin qaradərili vətəndaşı döyməsi həvəskar kamera ilə qeydə alındı və kütləvi iğtişaşlara səbəb oldu (1991).

İraqın atəşkəsi qəbul etməsi: İraq hökuməti Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrini və Körfəz müharibəsinin atəşkəs şərtlərini rəsmən qəbul etdi (1991).

Bosniya və Herseqovina müstəqilliyi: Yuqoslaviyanın parçalanması prosesində Bosniya və Herseqovina rəsmən öz müstəqilliyini elan etdi, ardınca vətəndaş müharibəsi alovlandı (1992).

Sky Tower inşası: Yeni Zelandiyanın Oklend şəhərində Cənub yarımkürəsinin ən hündür qülləsi olan "Sky Tower"in rəsmi açılışı oldu (1997).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və İsveçrə: İsveçrə xalqı keçirilən tarixi referendumda uzun əsrlik neytrallıq qaydasını dəyişərək Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzv olmağa səs verdi (2002).

Dünya ətrafında dayanmadan uçuş Stiv Fossett: Amerikalı macərapərəst Stiv Fossett təkbaşına və heç yerdə yanacaq doldurmadan hava şarı ilə dünya ətrafında uçuşu başa vurdu (2005).

Şri-Lanka kriket komandasına terror hücumu: Pakistanın Lahor şəhərində terrorçular Şri-Lanka milli idmançılarını daşıyan avtobusa hücum edərək polis əməkdaşlarını öldürdülər (2009).

Karaçi partlayışı Pakistan: Pakistanın Karaçi şəhərində şiə məhəlləsində törədilən dəhşətli partlayış nəticəsində 45 nəfər həlak oldu (2013).

Krım böhranının dərinləşməsi: Rusiya hərbi qüvvələri Ukraynanın Krım yarımadasındakı bütün strateji obyektlərdə nəzarəti tam ələ keçirərək Ukrayna ordusunu təslim olmağa məcbur etdi (2014).

Nintendo Switch buraxılışı: Qlobal oyun sənayesində inqilab yaradan "Nintendo Switch" oyun konsolu rəsmən bütün dünyada satışa çıxarıldı (2017).

SpaceX Starship sınağı: İlon Maskın rəhbərlik etdiyi SpaceX şirkətinin Starship prototipi ilk dəfə uğurla yerə endi, lakin bir neçə dəqiqə sonra partladı (2021).

Ukrayna atom elektrik stansiyası: Rusiya ordusu Ukraynanın və Avropanın ən böyük atom elektrik stansiyası olan Zaporojye AES-ə ağır texnika ilə hücuma başladı (2022).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qətnaməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası Rusiya qoşunlarının Ukrayna ərazisindən dərhal və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb edən qətnamə qəbul etdi (2022).

İranda məktəbli qızların zəhərlənməsi böhranı: İranın müxtəlif şəhərlərində qız məktəblərində qəsdən törədilən kimyəvi zəhərlənmə halları kütləvi etirazlara səbəb oldu (2023).

Yunanıstan qatar qəzası etirazları: Yunanıstanda onlarla gəncin öldüyü dəhşətli qatar qəzasından sonra hökumətin istefası tələbi ilə ölkəboyu kütləvi tətillər başladı (2023).

Qəzza humanitar böhranı: Qəzza zolağında davam edən hərbi əməliyyatlar səbəbindən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nümayəndələri rəsmən kütləvi aclıq təhlükəsini elan etdilər (2024).

İsveçin Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına (NATO) inteqrasiyası: Bütün üzv dövlətlərin ratifikasiyasından sonra İsveçin hərbi ittifaqa qəbul edilməsi ilə bağlı rəsmi sənədlər qüvvəyə mindi (2024).

Yəməndə Amerika Birləşmiş Ştatları zərbələri: Qırmızı dənizdə mülki gəmilərin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Amerika Birləşmiş Ştatları qüvvələri Husilərin raket və radar sistemlərinə zərbələr endirdi (2024).

Avropa İttifaqı rəqəmsal bazar qanunu: Nəhəng texnoloji şirkətlərin inhisarçılığının qarşısını almaq məqsədi daşıyan "Digital Markets Act" rəsmən tətbiq olunmağa başladı (2024).

Türkiyə inflyasiya hesabatı: Türkiyə Respublikası Mərkəzi Bankı ölkədə iqtisadi sabitliyin təmini üçün yeni uçot dərəcəsi və inflyasiya proqnozlarını rəsmən açıqladı (2024).

Çin Xalq Konqresi sessiyası: Çin rəhbərliyi illik parlament sessiyasında hərbi büdcənin artırılması və iqtisadi inkişaf hədəfləri barədə qərarları müzakirəyə çıxardı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Xocalı qurbanlarının anım tədbirlərinin yekunu: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və dövlət rəsmiləri azad edilmiş ərazilərdə şəhidlərin xatirəsinə həsr olunmuş tədbirlərin icra hesabatını qəbul etdilər (2025).

Qarabağda yeni su anbarı layihəsi: Dövlət başçısı Şərqi Zəngəzur və Qarabağ iqtisadi rayonlarında kənd təsərrüfatının inkişafı üçün yeni su anbarlarının inşasını nəzərdə tutan sərəncam imzaladı (2025).

Cənub Qaz Dəhlizi forumu qərarları: Bakıda keçirilən Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurasının nazirlər toplantısının yekunu olaraq Avropa İttifaqı ilə təbii qaz nəqlinin artırılması barədə rəsmi protokollar təsdiqləndi (2025).