BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal hərbi xəritələri dəyişən beynəlxalq ittifaqların yaranmasına, Türk dünyasını sarsıdan ağır itkilərə və bəşəriyyətin rəqəmsal transformasiyasına şahidlik edib. 4 aprel – Qlobal hərbi arxitekturanı müəyyən edən dünyanın ən böyük hərbi bloku olan Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının rəsmən qurulduğu (1949) tarixi gündür. Qardaş Türkiyə Respublikası üçün isə bu tarix dərin matəm günüdür; Çanaqqala boğazında İsveç gəmisi ilə toqquşan "Dumlupınar" sualtı qayığının batması nəticəsində 81 dənizçinin şəhid olduğu (1953) və bütövlükdə Türk dünyasının böyük siyasi xadimi, Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının (MHP) qurucusu Alparslan Türkeşin vəfat etdiyi (1997) gündür. Qlobal təhlükəsizlik səhnəsində bu gün Amerika Birləşmiş Ştatlarında vətəndaş hüquqları müdafiəçisi Martin Lüter Kinqin Memfisdə qətlə yetirildiyi (1968) və rəqəmsal inqilabın memarlarından biri olan "Microsoft" şirkətinin rəsmən təsis edildiyi (1975) təqvimdir. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu gün şanlı Aprel döyüşlərinin qəhrəmanlarının rəsmi dövlət səviyyəsində anıldığı, Qarabağda kənd təsərrüfatı texnologiyalarının və iqlim layihələrinin təsdiqləndiyi qürurverici bir gündür. Xan Şeyxun kimyəvi hücumundan Finlandiyanın hərbi bloka qəbuluna qədər – www.voa.az 4 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Bizans imperatorunun taxta çıxması: Komnenoslar sülaləsinin əsasını qoyan Aleksios Komnenos rəsmən Bizans imperatoru olaraq tac qoydu və imperiyanın çöküşünü müvəqqəti dayandırdı (1081).

Moskvanın adının rəsmiləşməsi: Rusiya tarixində Moskva şəhərinin adı ilk dəfə olaraq knyaz Yuri Dolqorukinin dəvət məktubunda və tarixi salnamələrdə qeyd edildi (1147).

Frensis Dreykin cəngavər elan edilməsi: Dünya ətrafında dəniz səyahətini başa vuran məşhur ingilis dənizçi və quldur Frensis Dreyk İngiltərə kraliçası I Yelizaveta tərəfindən rəsmən cəngavər elan olundu (1581).

Breda bəyannaməsi: İngiltərə, Şotlandiya və İrlandiya kralı II Karl sürgündən göndərdiyi "Breda Bəyannaməsi" ilə monarxiyanın bərpası üçün siyasi əfvi və dini dözümlülüyü elan etdi (1660).

İngiltərənin ilk baş naziri: Böyük Britaniya siyasətində Robert Uolpol rəsmən xəzinədarlığın birinci lordu təyin edilərək ölkə tarixinin ilk Baş naziri oldu (1721).

Napoleonun ilk istefası: Fransa imperatoru Napoleon Bonapart müttəfiq ordularının Parisə daxil olmasından sonra oğlu II Napoleonun xeyrinə taxtdan ilk rəsmi imtinasını etdi (1814).

Amerika Birləşmiş Ştatları bayrağının təsdiqi: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi 13 qırmızı-ağ zolaq və hər yeni ştat üçün bir ulduz əlavə edilməsini nəzərdə tutan dövlət bayrağının dizaynını rəsmən təsdiqlədi (1818).

Amerikada ofisdə vəfat edən ilk prezident: Amerika Birləşmiş Ştatlarının 9-cu prezidenti Uilyam Henri Harrison andiçmədən cəmi bir ay sonra pnevmoniyadan vəfat edərək postunda ölən ilk prezident kimi tarixə düşdü (1841).

Los Ancelesin şəhər statusu alması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında yerləşən kiçik qəsəbə Los-Anceles rəsmən şəhər statusu qazandı (1850).

Rusiya çarına sui qəsd cəhdi: Rusiya imperatoru II Aleksandra Sankt-Peterburq şəhərində tələbə Dmitri Karakozov tərəfindən uğursuz sui-qəsd həyata keçirildi (1866).

Kanqra zəlzələsi fəlakəti: Hindistanın Kimiçal-Pradeş vilayətinin Kanqra bölgəsində 7.8 bal gücündə baş verən dağıdıcı zəlzələ nəticəsində 20 mindən çox insan həlak oldu (1905).

Balkanlarda qanlı qiyam: Birinci Balkan müharibəsinin gedişində Osmanlı imperiyasına qarşı üsyan edən qüvvələr bölgədəki türklərə və müsəlmanlara qarşı kütləvi qırğınlara başladılar (1913).

Qüdsdə ərəb yəhudi toqquşmaları: Böyük Britaniya mandatı altında olan Fələstində (Qüdsdə) radikal ərəb millətçiləri ilə yəhudi mühacirlər arasında qanlı "Nəbi Musa" iğtişaşları başladı (1920).

Ağqvardiyaçıların Krıma çəkilməsi: Rusiya Vətəndaş Müharibəsi çərçivəsində general Anton Denikinin rəhbərlik etdiyi ağqvardiyaçı ordu Qırmızı Ordunun təzyiqi ilə Krım yarımadasına tamamilə geri çəkildi (1920).

Warner Bros kinoşirkətinin qurulması: Dünya kino sənayesinin nəhənglərindən biri olan "Warner Bros. Entertainment" şirkəti dörd qardaş tərəfindən Amerika Birləşmiş Ştatlarında rəsmən təsis edildi (1923).

İraq krallığında taxt dəyişikliyi: İraq kralı Qazinin yol qəzasında müəmmalı ölümündən sonra onun üç yaşlı oğlu II Feysəl rəsmən İraqın yeni kralı elan edildi (1939).

Buxarestin kütləvi bombardmanı: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Amerika Birləşmiş Ştatları və Böyük Britaniya hava qüvvələri Rumıniyanın paytaxtı Buxaresti amansızcasına bombaladı, minlərlə dinc sakin həlak oldu (1944).

Bratislavanın azad edilməsi: İkinci Dünya Müharibəsində Sovet İttifaqının Qırmızı Ordu qüvvələri Almaniya qoşunlarını məğlub edərək Slovakiyanın paytaxtı Bratislavanı rəsmən azad etdilər (1945).

Ohrdruf konsentrasiya düşərgəsinin alınması: Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu Nasist Almaniyası ərazisindəki ilk rəsmi ölüm düşərgəsi olan Ohrdrufa daxil olaraq dəhşətli Holokost mənzərəsi ilə qarşılaşdı (1945).

Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatının qurulması: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşmış qurumu olan və qlobal uçuş qaydalarını tənzimləyən Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatı (ICAO) rəsmən fəaliyyətə başladı (1947).

Şimali Atlantika hərbi ittifaqının yaradılması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtı Vaşinqtonda on iki qərb dövləti (Amerika Birləşmiş Ştatları, Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya və s.) tərəfindən Sovet təhlükəsinə qarşı Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı rəsmən quruldu (1949).

Dumlupınar sualtı qayığının batması: Qardaş Türkiyə Respublikasının Hərbi Dəniz Qüvvələrinə məxsus "Dumlupınar" sualtı qayığı Çanaqqala boğazında (Nara burnu yaxınlığında) İsveçə məxsus "Naboland" gəmisi ilə toqquşaraq batdı, 81 türk dənizçisi şəhid oldu (1953).

Nüvə silahlarına qarşı sülh yürüşü: Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda minlərlə insanın iştirakı ilə nüvə silahlanmasına qarşı ilk kütləvi "Aldermaston" sülh yürüşü təşkil edildi (1958).

Seneqal və Mali müstəqilliyi: Qərbi Afrikada Seneqal və Fransa Sudanı (indiki Mali) birləşərək Fransa imperiyasından Mali Federasiyası adı altında rəsmən müstəqillik əldə etdilər (1960).

Kipr böhranında müqavilənin ləğvi: Kipr Respublikasının prezidenti Arxiyepiskop Makarios adadakı Türkiyə və Yunanıstan hərbi qüvvələrinin statusunu tənzimləyən İttifaq Müqaviləsini birtərəfli qaydada ləğv etdiyini bəyan etdi (1964).

Martin Lüter Kinqin qətlə yetirilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarında vətəndaş hüquqları hərəkatının ən böyük lideri Martin Lüter Kinq Tennessi ştatının Memfis şəhərindəki otel balkonunda snayper tərəfindən vurularaq öldürüldü (1968).

Apollo altı kosmik aparatının buraxılması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) tərəfindən Saturn V raketinin sonuncu pilotsuz sınağı olan "Apollo 6" uğurla kosmosa buraxıldı (1968).

Süni ürək transplantasiyası: Amerikalı cərrah Denton Kuli (Denton Cooley) tibb tarixində ilk dəfə olaraq xəstənin sinəsinə tamamilə süni və müvəqqəti ürək aparatını uğurla yerləşdirdi (1969).

Ümumdünya Ticarət Mərkəzinin açılışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərində 2001-ci il terror aktlarında dağıdılacaq məşhur Ümumdünya Ticarət Mərkəzinin (Əkiz Qüllələrin) rəsmi açılış mərasimi keçirildi (1973).

Microsoft şirkətinin qurulması: Bəşəriyyətin rəqəmsal gələcəyini dəyişdirəcək proqram təminatı nəhəngi "Microsoft" şirkəti Bill Qeyts və Pol Allen tərəfindən Nyu-Meksiko ştatında rəsmən təsis edildi (1975).

Babylift əməliyyatı faciəsi: Vyetnam müharibəsinin son günlərində vyetnamlı yetim uşaqları Amerika Birləşmiş Ştatlarına təxliyə edən hərbi yük təyyarəsi Sayqon yaxınlığında qəzaya uğradı, 150-dən çox uşaq və ekipaj üzvü həlak oldu (1975).

Zülfüqar Əli Bhuttonun edamı: Pakistanın devrilmiş keçmiş baş naziri Zülfüqar Əli Bhutto hərbi diktator Məhəmməd Ziyaülhaqqın qurduğu məhkəmənin qərarı ilə rəsmən asılaraq edam edildi (1979).

Challenger kosmik gəmisinin ilk uçuşu: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Space Shuttle Challenger" kosmik gəmisi Florida ştatındakı Kennedi Kosmos Mərkəzindən (STS-6 missiyası) ilk rəsmi uçuşuna çıxdı (1983).

Kimyəvi silah qadağası çağırışı: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Ronald Reyqan beynəlxalq ictimaiyyəti kimyəvi silahların istehsalını və ehtiyatını tamamilə qadağan edən qlobal müqavilə imzalamağa çağırdı (1984).

Belçikada abortun qanuniləşdirilməsi böhranı: Belçika parlamenti abortu qanuniləşdirən sənədi qəbul etdikdən sonra dindar Kral Boduen qanunu imzalamaqdan imtina edərək taxtdan bir günlük müvəqqəti uzaqlaşdı (1990).

Honkonqda əsas qanunun qəbulu: Çin Xalq Respublikasının Milli Xalq Konqresi Honkonqun Çinə qaytarılmasından sonrakı "Bir ölkə, iki sistem" qaydasını tənzimləyən Əsas Qanunu rəsmən qəbul etdi (1990).

Netscape Communications şirkətinin yaranması: İnternet bələdçisi (brauzer) inqilabını başladan "Netscape" şirkəti Mark Andressen və Cim Klark tərəfindən rəsmən təsis edildi (1994).

Alparslan Türkeşin vəfatı: Türk dünyasının böyük siyasi xadimi, Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının (MHP) qurucusu və lideri Alparslan Türkeş Ankarada keçirdiyi infarkt nəticəsində vəfat etdi (1997).

Anqolada sülh müqaviləsi: Anqolada onilliklər boyu davam edən və yarım milyon insanın ölümünə səbəb olan vətəndaş müharibəsini sona çatdıran sülh müqaviləsi hökumət və UNİTA qüvvələri arasında rəsmən imzalandı (2002).

İraq müharibəsində Şiə üsyanı: İraqın işğalından sonra radikal şiə din xadimi Müqtəda əs-Sədrin rəhbərlik etdiyi Mehdi Ordusu Amerika Birləşmiş Ştatları qüvvələrinə qarşı kütləvi silahlı üsyana başladı (2004).

Küveytdə qadınların səsvermə hüququ: Küveyt dövlətində qadınlar tarix ərzində ilk dəfə olaraq bələdiyyə seçkilərində rəsmən iştirak etmək və səs vermək hüququ qazandılar (2006).

İranın əsir götürdüyü dənizçilər böhranı: İran İslam Respublikası tərəfindən Fars körfəzində əsir götürülən 15 nəfər Böyük Britaniya dənizçisinin sərbəst buraxılması prosesi rəsmən elan edildi (2007).

Seneqalda müstəqillik heykəlinin açılışı: Seneqalın paytaxtı Dakarda Afrikanın ən hündür abidəsi olan (Böyük Sfenksdən də uzaqdan görünən) nəhəng Afrika İntibahı Abidəsinin rəsmi açılışı oldu (2010).

Hindistanda bina çökməsi fəlakəti: Hindistanın Mumbay şəhəri yaxınlığındakı Thane bölgəsində qeyri-qanuni inşa edilən çoxmərtəbəli binanın qəfildən çökməsi nəticəsində 74 günahsız sakin həlak oldu (2013).

Əfqanıstanda seçki ərəfəsi terror: Əfqanıstanda keçiriləcək tarixi prezident seçkiləri ərəfəsində Taliban terrorçuları müxtəlif əyalətlərdə silsilə silahlı və kamikadze hücumları təşkil etdilər (2014).

Xan Şeyxun kimyəvi hücumu: Suriyanın İdlib vilayətindəki müxalifətin nəzarətində olan Xan Şeyxun şəhərinə hökumət qüvvələri tərəfindən zəhərli sarin qazı atıldı, əksəriyyəti uşaq olan 80-dən çox insan boğularaq həlak oldu (2017).

Skripal qalmaqalı və diplomatların qovulması: Keçmiş casus Sergey Skripalın Böyük Britaniyada zəhərlənməsinə cavab olaraq Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa İttifaqından qovulan rus diplomatların ardınca Rusiya Federasiyası rəsmən cavab sanksiyalarını tətbiq etdi (2018).

Liviya hökuməti və Haftar toqquşmaları: Liviyada vətəndaş müharibəsinin gedişində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının tanıdığı rəsmi Milli Razılıq Hökuməti ilə qiyamçı general Xəlifə Haftarın qüvvələri arasında Tripolini ələ keçirmək üçün ağır döyüşlər yenidən şiddətləndi (2020).

Bolqarıstanda parlament seçkiləri: Siyasi qeyri-sabitlik içində olan Bolqarıstan Respublikasında hökumət böhranını həll etmək üçün keçirilən növbəti parlament seçkilərində mərkəzçi qüvvələr səs çoxluğu qazandı (2021).

Buça və Mariupol qətliamlarının kəşfi: Rusiya-Ukrayna müharibəsində Rusiya qüvvələrinin geri çəkilməsindən dərhal sonra Buça şəhərində və Mariupol ətrafında yüzlərlə silahsız mülki vətəndaşın işgəncə ilə qətlə yetirildiyi kütləvi məzarlıqlar rəsmən dünyaya açıqlandı (2022).

Finlandiyanın hərbi bloka qəbulu: Rusiya Federasiyasının Ukraynaya hücumuna cavab olaraq Finlandiya Respublikası onilliklər sürən neytrallıq siyasətindən imtina edərək rəsmən Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının (NATO) 31-ci tamhüquqlu üzvü oldu (2023).

Donald Trampın həbsi və ifadə verməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının 45-ci prezidenti Donald Tramp Nyu-York məhkəməsinə gələrək rəsmən təslim oldu, həbs prosedurlarından keçdi və 34 cinayət ittihamı üzrə ifadə verən ilk sabiq prezident oldu (2023).

Şimali Atlantika hərbi ittifaqının yubileyi: Dünyanın ən böyük və güclü hərbi-siyasi ittifaqı olan Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı rəsmən quruluşunun 75 illik yubileyini qlobal miqyasda qeyd etdi (2024).

Küveyt parlament seçkiləri: Küveyt dövlətində davam edən siyasi çıxılmazlıq fonunda əmirin parlamenti buraxmasından sonra ölkədə yeni və həlledici parlament seçkiləri səsverməsi baş tutdu (2024).

Rusiyada hərbi sənaye hücumlarının davamı: Ukrayna PUA-ları (dronları) Rusiya Federasiyasının daxilinə doğru minlərlə kilometr irəliləyərək Xabarovsk və digər strateji bölgələrdəki hərbi sənaye zavodlarına kütləvi zərbələr endirdi (2024).

İranın rəsmi intiqam xəbərdarlıqları: İsrailin Dəməşqdəki İran konsulluğuna zərbə endirməsindən sonra İran İslam Respublikasının Ali dini lideri və hərbi komandanlığı rəsmən və açıq şəkildə İsrailə qarşı sarsıdıcı qisas alacaqlarını bəyan etdilər (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Aprel döyüşlərinin ildönümü rəsmi tədbirləri: 4 Aprel – Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri tərəfindən 2016-cı ildə qazanılmış şanlı Aprel döyüşlərinin ildönümü münasibətilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə hərbi paradlar və şəhidlərimizi anım tədbirləri rəsmən təşkil edildi (2024).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ilə iqlim sammiti protokolu: Bakı şəhərində keçiriləcək COP29 qlobal iqlim konfransına ev sahibliyi edən Azərbaycan Respublikası Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşmış agentlikləri ilə ətraf mühitin qorunması barədə birgə fəaliyyət sənədini imzaladı (2024).

Su ehtiyatlarının rəqəmsallaşdırılması qərarı: Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi ölkədə və xüsusən işğaldan azad edilmiş zonalarda kənd təsərrüfatının inkişafı üçün "ağıllı suvarma" və rəqəmsal su monitorinqi sistemlərinin tətbiqinə dair layihələri rəsmən icraya yönəltdi (2025).

Orta Dəhliz çərçivəsində gömrük sazişi: Asiya və Avropa arasında mühüm tranzit qovşağı olan Azərbaycan, Türkiyə və Qazaxıstan hökumətləri arasında sərhəd keçidlərini elektron formada sürətləndirən üçtərəfli gömrük bəyannaməsi tam qüvvəyə mindi (2025).