BAKI,VOA
Tarix bu gün imperiyaların xilas edilməsi cəhdlərinə, qlobal ədalət mexanizmlərinin işə düşməsinə və müstəqillik uğrunda ağır sınaqlara şahidlik edib. 17 mart – Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Ukraynada uşaqların qanunsuz deportasiyasına görə Rusiya Federasiyasının prezidenti Vladimir Putin haqqında tarixi həbs orderi verdiyi (2023) gündür. Qlobal geosiyasətdə isə bu gün dağılmaqda olan imperiyanı qorumaq üçün Sovet İttifaqının saxlanılması üzrə ümumittifaq referendumunun keçirildiyi (1991), Avropanın təhlükəsizlik memarlığını quran Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının (NATO) sələfi olan Brüssel müqaviləsinin imzalandığı (1948) və qadın lider Qolda Meirin İsrailin baş naziri seçildiyi (1969) tarixdir. Müstəqil Azərbaycanın ən çətin günlərindən biri kimi də yadda qalan bu təqvim, 1995-ci ildə dövlətçiliyə qarşı yönəlmiş silahlı OPON qiyamının yatırıldığı və ölkənin sabitliyinin qorunduğu gündür. Müasir tariximizdə isə bu gün dövlət rəhbərliyinin hərbi alyanslarla əməkdaşlığı inkişaf etdirdiyi və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşıl enerji layihələrini təsdiqlədiyi qürurverici bir gündür. İtaliya krallığının elanından Kubada elektrik böhranı etirazlarına qədər – www.voa.az 17 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.
Munda döyüşü: Qədim Roma sərkərdəsi Yuli Sezar vətəndaş müharibəsində Pompeyin qüvvələrini Munda döyüşündə məğlub edərək son hərbi qələbəsini qazandı (E.ə. 45).
İmperatorun vəfatı: Roma imperiyasının fəlsəfəçi imperatoru Mark Avreli Vindobonada (müasir Vyana) vəfat etdi və hakimiyyət oğlu Kommoda keçdi (180).
İngiltərə qüvvələrinin çəkilməsi: Amerika İnqilabı zamanı Corc Vaşinqtonun ordusunun təzyiqi nəticəsində Britaniya qüvvələri Boston şəhərini rəsmən tərk etməyə məcbur oldu (1776).
İtaliya krallığının elanı: Uzun illər davam edən birləşmə (Risorgimento) mübarizəsindən sonra Sardiniya kralı II Viktor Emmanuel rəsmən birləşmiş İtaliya krallığının ilk kralı elan edildi (1861).
Utopia gəmisinin faciəsi: Böyük Britaniyaya məxsus "Utopia" sərnişin gəmisi Cəbəllütariq boğazında qəzaya uğrayaraq batdı, 500-dən çox italiyalı miqrant həlak oldu (1891).
Sualtı qayığın kəşfi: İrlandiyalı mühəndis Con Filip Holland dünyanın ilk uğurlu və müasir tipli sualtı qayığını rəsmən təqdim etdi (1898).
Fobenin kəşfi: Amerikalı astronom Uilyam Pikkerinq Saturn planetinin peyki olan Fobeni fotoqrafik plitələr vasitəsilə kəşf etdiyini açıqladı (1899).
Van Qoq sərgisi: Niderlandlı rəssam Vinsent van Qoqun əsərlərindən ibarət ilk böyük və rəsmi sərgi ölümündən on bir il sonra Parisdə keçirildi (1901).
Eynşteynin məqaləsi: Dahi fizik Albert Eynşteyn kvant mexanikasının əsasını qoyan və ona Nobel mükafatı qazandıracaq fotoelektrik effektlə bağlı məqaləsini tamamladı (1905).
Qırmızı Xaç rəhbəri qadın: Amerika Qırmızı Xaç Təşkilatının rəhbərliyinə tarixində ilk dəfə olaraq bir qadın – Mabel T. Bordman seçildi (1915).
Rusiyada hakimiyyət böhranı: Fevral inqilabından sonra Böyük Knyaz Mixail Aleksandroviç taxtı qəbul etməkdən rəsmən imtina edərək Rusiya imperiyasının süqutunu rəsmiləşdirdi (1917).
Yeni İqtisadi Siyasət (NEP): Sovet Rusiyasında iqtisadi çöküşün qarşısını almaq üçün Vladimir Leninin təşəbbüsü ilə kapitalizmin bəzi elementlərinə icazə verən Yeni İqtisadi Siyasət elan edildi (1921).
Kronştadt üsyanının yatırılması: Qırmızı Ordu qüvvələri Baltik dənizində bolşeviklərə qarşı qiyam qaldıran Kronştadt dənizçilərinin müqavimətini amansızcasına qıraraq üsyanı yatırdı (1921).
Sino Yapon müharibəsi Nançang döyüşü: İkinci Sino-Yapon müharibəsi çərçivəsində Yaponiya imperiya ordusu ilə Çin qüvvələri arasında Nançang şəhəri uğrunda həlledici döyüş başladı (1939).
Milli Sənət Qalereyası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtı Vaşinqton şəhərində prezident Franklin Ruzveltin iştirakı ilə Milli Sənət Qalereyasının rəsmi açılışı oldu (1941).
Beljets ölüm düşərgəsi: Nasist Almaniyası tərəfindən işğal olunmuş Polşada Holokostun ən dəhşətli mərkəzlərindən biri olan Beljets ölüm düşərgəsi rəsmən fəaliyyətə başladı (1942).
Kobe bombardmanı: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi hava qüvvələri Yaponiyanın Kobe şəhərinə minlərlə ton napalm bombası ataraq şəhəri xarabalığa çevirdi (1945).
B 45 Tornado: Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi sənayesinin istehsal etdiyi ilk strateji reaktiv bombardmançı təyyarə olan "B-45 Tornado" ilk uğurlu uçuşunu həyata keçirdi (1947).
Brüssel müqaviləsi: Böyük Britaniya, Fransa, Belçika, Niderland və Lüksemburq arasında Qərbi Avropanın hərbi təhlükəsizliyini təmin edən və Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının (NATO) əsasını qoyan Brüssel müqaviləsi imzalandı (1948).
Kaliforniumun kəşfi: Kaliforniya Universitetinin (Berkeley) alimləri dövri cədvəlin 98-ci elementi olan və yüksək radioaktivliyə malik Kaliforniumu kəşf etdiklərini elan etdilər (1950).
Filippin prezidentinin qəzası: Filippin prezidenti Ramon Maqsaysay ölkə daxilində səfər edərkən mindiyi təyyarənin dağa çırpılması nəticəsində həlak oldu (1957).
Kosmosa Vanguard missiyası: Amerika Birləşmiş Ştatları günəş enerjisi ilə işləyən ilk süni peyki olan "Vanguard 1" aparatını uğurla kosmosa buraxdı (1958).
Dalay Lamanın qaçışı: Çin Xalq Respublikasının Tibetdəki hərbi təzyiqlərinə qarşı Tenzin Qyatso (14-cü Dalay Lama) paytaxt Lhasadan gizlicə qaçaraq Hindistana sığındı (1959).
Kubaya qarşı gizli əməliyyat: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Duayt Eyzenhaver Fidel Kastro rejimini devirmək üçün Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin hazırladığı gizli hərbi planı rəsmən təsdiqlədi (1960).
Aqunq vulkanının püskürməsi: İndoneziyanın Bali adasında yerləşən Aqunq vulkanı dəhşətli şəkildə püskürərək 1500-dən çox insanın ölümünə səbəb oldu (1963).
İtmiş nüvə bombasının tapılması: İspaniya sahillərində Amerika Birləşmiş Ştatlarına məxsus B-52 təyyarəsi qəzaya uğradıqdan sonra dənizə düşmüş nüvə bombası aylarla davam edən axtarışdan sonra sualtı qayıq tərəfindən tapıldı (1966).
Sinir qazı sızıntısı fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Yuta ştatındakı hərbi sınaq poliqonundan sızan zəhərli "VX" sinir qazı yaxınlıqdakı vadilərdə altı mindən çox qoyunun ölümünə səbəb oldu (1968).
Qolda Meirin baş nazirliyi: Qolda Meir İsrail parlamentində (Knesset) keçirilən səsvermə ilə ölkə tarixinin ilk, dünyanın isə dördüncü qadın baş naziri olaraq vəzifəsinin icrasına başladı (1969).
My Lai qətliamı ittihamları: Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu Vyetnamdakı My Lai qətliamını gizlətdiklərinə və qanunsuzluğa yol verdiklərinə görə 14 yüksək rütbəli hərbi zabiti rəsmən ittiham etdi (1970).
Mərakeşdə hərbi çevriliş cəhdi: Mərakeş kralı II Həsənə qarşı hərbçilər tərəfindən qəfil çevriliş cəhdi həyata keçirilsə də, kral sağ qaldı və qiyamçılar edam edildi (1971).
Kamboçada saraya hücum: Kamboçada bir hərbi pilot qaçırdığı qırıcı təyyarə ilə ölkə prezidentinin sarayına kamikadze hücumu etməyə çalışdı (1973).
London körpüsünün açılışı: Böyük Britaniya kraliçası II Yelizaveta paytaxt Londonda Temza çayı üzərində inşa edilmiş yeni və müasir London Körpüsünün rəsmi açılışını etdi (1973).
Çikaqoda seriyalı qatil: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "Gecə izləyicisi" ləqəbli Riçard Ramirezin Los-Anceles və San-Fransiskoda silsilə qətllərə başladığı ilk cinayətləri qeydə alındı (1985).
Kolumbiyada təyyarə qəzası: Kolumbiyada dağlıq əraziyə çırpılan "Avianca" aviaşirkətinə məxsus sərnişin təyyarəsində 137 nəfər həlak oldu (1988).
Qədim mumiyanın aşkarlanması: Misirdə arxeoloqlar Xeops piramidasından cənubda 4400 illik tarixi olan, yaxşı qorunmuş və zəngin bəzədilmiş bir mumiya tapdıqlarını rəsmən elan etdilər (1989).
Sovet İttifaqının qorunması referendumu: Mixail Qorbaçovun təşəbbüsü ilə Sovet İttifaqının bütövlüyünü qoruyub saxlamaq məqsədilə ölkə daxilində (boykot edən respublikalar istisna olmaqla) ümumittifaq referendumu keçirildi (1991).
Cənubi Afrikada aparteidin ləğvi referendumu: Cənubi Afrika Respublikasında yalnız ağdərili vətəndaşların iştirak etdiyi referendumda əksəriyyət aparteid rejiminin dinc yolla ləğv edilməsinə səs verdi (1992).
Buenos Ayresdə İsrail səfirliyinə terror: Argentinanın paytaxtı Buenos-Ayresdə İsrail səfirliyi binasına minalanmış avtomobillə edilən kamikadze hücumu nəticəsində 29 nəfər həlak oldu, yüzlərlə insan yaralandı (1992).
Çeçenistanda Rusiya ordusunun itkiləri: Birinci Çeçenistan müharibəsində Rusiya qüvvələri Qroznı ətrafındakı kəndlərə irəliləməyə çalışarkən çeçen yaraqlılarının pusqusuna düşərək ağır itkilər verdi (1994).
Azərbaycanda OPON qiyamının yatırılması: Azərbaycan Respublikasının dövlətçiliyinə qarşı yönəlmiş və Rövşən Cavadovun rəhbərlik etdiyi Xüsusi Təyinatlı Polis Dəstəsinin (OPON) silahlı qiyamı dövlət qüvvələri tərəfindən qətiyyətlə yatırıldı, ölkədə sabitlik təmin olundu (1995).
Şri Lankada mülki tələfat: Şri-Lanka hərbi qüvvələrinin Tamil Pələnglərinə qarşı apardığı genişmiqyaslı əməliyyat zamanı səhvən onlarla mülki vətəndaş həlak oldu (1996).
Çin Xalq Respublikasında yeni baş nazir: Çin Xalq Respublikasının Milli Xalq Konqresi iqtisadi islahatların memarı kimi tanınan Çju Junszini (Zhu Rongji) rəsmən ölkənin baş naziri təsdiqlədi (1998).
Olimpiya komitəsində korrupsiya qərarları: Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi Yuta ştatında keçiriləcək Qış Olimpiya oyunları ilə bağlı səsvermədə rüşvət aldıqları sübuta yetirilən 6 komitə üzvünü təşkilatdan qovdu (1999).
Uqandada kult intiharı: Uqandada fəaliyyət göstərən "Tanrının On Əmri Hərəkatı" adlı radikal dini kultun yüzlərlə üzvü kilsə binasında kilidlənərək yandırıldı, hadisə həm intihar, həm də qətliam kimi tarixə düşdü (2000).
İraq müharibəsinə etiraz istefası: Böyük Britaniyanın İcma Palatasının lideri və keçmiş xarici işlər naziri Robin Kuk Baş nazir Toni Bleyrin İraqa müdaxilə siyasətinə etiraz edərək hökumətdən istefa verdi (2003).
Kosovoda etnik toqquşmaların bərpası: Kosovonun Mitrovitsa bölgəsində albanlar və serblər arasında başlayan etnik qarşıdurmalar sürətlə bütün regiona yayıldı, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı qüvvələri zorakılığın qarşısını almaqda çətinlik çəkdi (2004).
Fransada tələbə qiyamı: Fransa hökumətinin gənclərin əmək qanunvericiliyində (CPE) etdiyi dəyişikliklərə etiraz edən on minlərlə tələbə tarixi Sorbonna Universitetini zəbt etdi (2006).
Liviyada uçuşa qadağan zona: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası Müəmmər Qəddafi qüvvələrinin mülki əhaliyə hücumlarının qarşısını almaq üçün Liviyada uçuşa qadağan zonanın yaradılmasını nəzərdə tutan 1973 saylı qətnamə qəbul etdi (2011).
Cənubi Afrikada polisə qarşı etiraz: Cənubi Afrika Respublikasında polis zorakılığına və xidmət səviyyəsinin aşağı olmasına qarşı Mapanza qəsəbəsində şiddətli nümayişlər baş verdi (2013).
Rusiyaya qarşı sanksiyalar: Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa İttifaqı Krımın qanunsuz ilhaqı referendumuna cavab olaraq Rusiya Federasiyasının yüksək rütbəli rəsmilərinə və şirkətlərinə qarşı sərt sanksiyalar paketini elan etdi (2014).
İsraildə parlament seçkiləri: İsraildə keçirilən növbədənkənar parlament seçkilərində (Knesset) Benyamin Netanyahunun rəhbərlik etdiyi sağçı Likud partiyası rəqiblərini üstələyərək qələbə qazandı (2015).
Suriya kürdlərinin muxtariyyət elanı: Suriyanın şimalında fəaliyyət göstərən kürd siyasi və hərbi qruplaşmaları birtərəfli qaydada ölkə daxilində "Rojava Federativ Regionu" yaratdıqlarını elan etdilər (2016).
Peruda El Nino fəlakəti: Peru sahillərində "El Nino" hava fenomeninin yaratdığı aramsız yağışlar və dəhşətli daşqınlar nəticəsində ölkə iqtisadiyyatına milyardlarla dollar ziyan dəydi, onlarla insan öldü (2017).
İndoneziyada daşqınlar: İndoneziyanın Papua vilayətində güclü musson yağışlarının səbəb olduğu qəfil daşqınlar və torpaq sürüşmələri yüzdən çox insanın həyatına son qoydu (2019).
Avropa İttifaqının sərhədləri bağlaması: COVID-19 pandemiyasının qitəboyu sürətlə yayılmasının qarşısını almaq məqsədilə Avropa İttifaqı Şengen zonasına daxil olmayan bütün ölkələrlə xarici sərhədlərini rəsmən bağladı (2020).
Tanzaniya prezidentinin vəfatı: Tanzaniya prezidenti, koronavirus pandemiyasına qarşı skeptik yanaşması ilə tanınan Con Maqufuli rəsmi olaraq ürək çatışmazlığından vəfat etdi (2021).
Türkiyənin Ukrayna üzrə diplomatiyası: Türkiyə Respublikasının xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu Rusiya ilə Ukrayna arasında sülh danışıqlarını sürətləndirmək üçün müharibənin getdiyi günlərdə Ukraynanın Lvov şəhərinə rəsmi səfər etdi (2022).
Vladimir Putin haqqında həbs orderi: Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi (ICC) Ukrayna ərazisindən uşaqların qanunsuz deportasiyasında birbaşa iştirakına görə Rusiya prezidenti Vladimir Putin barəsində rəsmi və tarixi həbs orderi verdi (2023).
Rusiya prezident seçkilərinin yekunu: Rusiya Federasiyasında Vladimir Putinin yenidən prezidentliyini rəsmiləşdirən seçkilərin son günündə müxalifət "Putinsiz günorta" (Noon Against Putin) adlı səssiz kütləvi etiraz aksiyası keçirdi (2024).
Avropa İttifaqından Misirə milyardlıq paket: Avropa İttifaqı miqrasiya axınının qarşısını almaq və bölgədə iqtisadi sabitliyi qorumaq üçün Misir hökuməti ilə 7.4 milyard avroluq strateji maliyyə paketi imzaladı (2024).
Pakistanın Əfqanıstana hava zərbələri: Pakistan hərbi hava qüvvələri sərhəd təhlükəsizliyini təmin etmək bəhanəsi ilə Əfqanıstanın daxilindəki silahlı terrorçu sığınacaqlarına qəfil hava zərbələri endirdi (2024).
Nigeriyada girovların xilas edilməsi: Nigeriyanın şimalında silahlı qruplaşmalar tərəfindən həftələr əvvəl məktəbdən qaçırılan yüzlərlə şagird ordunun keçirdiyi xüsusi əməliyyatla xilas edildi (2024).
Amerika Birləşmiş Ştatları Ali Məhkəməsinin immiqrasiya qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatları Ali Məhkəməsi Texas ştatının sərhəd polisinin miqrantları birbaşa həbs etməsinə icazə verən mübahisəli qanununu müvəqqəti olaraq dondurdu (2024).
Kubada kütləvi etirazlar: Kommunist Kubasının ikinci ən böyük şəhəri olan Santyaqoda uzunmüddətli elektrik kəsintilərinə və ərzaq qıtlığına qarşı əhali tərəfindən nadir hallarda baş verən kütləvi etirazlar başladı (2024).
Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)
Qlobal Bakı Forumunun yekun hesabatı: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin himayəsi altında keçirilən XI Qlobal Bakı Forumunun yekun bəyannaməsi qəbul edildi və sənəddə COP29-a dair qlobal iqlim dəyişikliyi təşəbbüsləri rəsmən öz əksini tapdı (2024).
Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının rəhbərinin səfəri: Təşkilatın (NATO) Baş katibi Yens Stoltenberq Azərbaycana rəsmi səfər etdi, Prezidentlə təkbətək görüşdükdən sonra ölkəmizin Avropanın enerji təhlükəsizliyindəki strateji rolunu yüksək qiymətləndirən birgə mətbuat konfransı keçirildi (2024).
Ağıllı suvarma sistemlərinin genişləndirilməsi: Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti tərəfindən işğaldan azad edilmiş Zəngilan və Qubadlı rayonlarında ən son texnologiyalara əsaslanan "ağıllı suvarma" layihələrinin icrasına dair rəsmi dövlət büdcəsi təsdiqləndi (2025).
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə Yaşıl Enerji müqaviləsi: Bakı şəhərində Azərbaycan hökuməti ilə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin nəhəng enerji şirkətləri arasında Neftçala və ətraf ərazilərdə yeni günəş elektrik stansiyasının inşasını rəsmiləşdirən dövlətlərarası saziş imzalandı (2025).
Laricaninin öldürüldüyü iddiası: İsrail Ordusu İranın Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Laricaninin öldürüldüyünü iddia etdi.